Hvað skal segja? Ef það má hengja Saddam Hussein svo snarlega, í kjallaraholu, í gallabuxum með einhverja lopahettu yfir andlitinu, hvers vegna þarf ég þá að finna mér nýjar buxur fyrir brúðkaup frænku minnar? Og hvers vegna þurfti hún að bjóða mér með margra mánaða fyrirvara?
Nei, þetta er ekki mergurinn málsins. Mergurinn er þessi: hvernig í fjandanum varð valdið svona heimskt? Síðkapítalismi dugir ekki til skýringar, öll þessi heimska er ekki sjálfgefin þó að vélar heimsins gangi fyrir græðgi. Kapítalismi er ekki uppáhaldsvélin mín, en stríðið í Írak er samt ekki sjálfgefin virkni hennar … þar sem hengingin í morgun hafði ekkert með réttlæti að gera og rústar, ásamt aðdragandanum, öllum vestrænum hugmyndum um réttarfar, hvar liggja þá pólitísku klókindin í henni? Eða hverjir leggja niður vopnin nú þegar búið er að hengja vonda manninn í miðjum réttarhöldum?
Ég vildi að textinn hér að ofan lyktaði meira af lögfræði eða einhverju.
30.12.06
29.12.06
Ó þjóð mín þjóð!
Mér er sama hvað fyrirtæki heita. Mér er sama hvaðan úr heiminum þeir sem kaupa áfengi fyrir unglinga koma. Mér er alveg sama hvaða blaðamaður heldur áfram að vinna hvar og hvaða umbrotsmaður hættir. Á nýju ári vil ég að fjölmiðlar segi mér hvers vegna ég hef ekki aðgang að útlenskum vöxtum og hvaða gildu rök eru gegn því að Ísland gangi í Evrópusambandið ef nokkur en taki annars upp hanskann og berjist fyrir því að þetta land verði lagt niður.
Annars, þeim sem er annt um þjóðareinkenni: hér er þjóðareinkenni. Langt og ítarlegt.
Annars, þeim sem er annt um þjóðareinkenni: hér er þjóðareinkenni. Langt og ítarlegt.
Bezt
Hvort er betra, kvikmyndir eða bókmenntir? Skáldsögur eða heimspeki? Ég bið um einfalda heimsmynd, stigraðaða – í hvaða miðli er mestan sannleik að finna?
Annars: Ástin er måske blind en ekki heyrnarlaus, ótal ástarlög fara fram á það við hinn elskaða/hina elskuðu að hann eða hún hætti að tala: You say it best when you say nothing at all, er eitt stef sem ótal tilbrigði finnast við. Don't speak var kannski ekki ástarjátning … Stille, stille söng einhver við lag eftir Mozart … er þetta ekki eitthvað?
Ég er ekki nema óákveðið fornafn.
Nýir hlekkir hér fyrir neðan.
Annars: Ástin er måske blind en ekki heyrnarlaus, ótal ástarlög fara fram á það við hinn elskaða/hina elskuðu að hann eða hún hætti að tala: You say it best when you say nothing at all, er eitt stef sem ótal tilbrigði finnast við. Don't speak var kannski ekki ástarjátning … Stille, stille söng einhver við lag eftir Mozart … er þetta ekki eitthvað?
Ég er ekki nema óákveðið fornafn.
Nýir hlekkir hér fyrir neðan.
Heimili mitt er góður staður að vera á
Til er einhver óljós saga af óljósum gagnrýnanda sem varð fyrir því einhvern veginn að einhver nýumfjallaður höfundur hrækti á hann á götu. Óljóst er fyrir hversu mörgum árum þetta gerðist en því er ekki að neita að ég fann fyrir löngun til að gera gagnrýnanda eitthvað ljótt, sem ég gekk framhjá í dag, í Bankastrætinu … ég stillti mig ekki beinlínis um það heldur ólgaði blóðið svo í æðum mér að ég varð ófær um að svo mikið sem kinka kolli til kunnugra næsta hálftímann. Lamaður af beiskju. Ekki gott, vinna úr þessu, jóga eða afró-dansar … einhvers er þörf. Boxpúða í eldhúsið.
Einhver eitthvað alltaf. Sumir stundum. Alls ekki, alls ekki! Svo ég stílvitni í kunningjakonu mína. Kannski alltaf héðan af. Hispurs. Gott. Eitthvað hrrr …
Einhver eitthvað alltaf. Sumir stundum. Alls ekki, alls ekki! Svo ég stílvitni í kunningjakonu mína. Kannski alltaf héðan af. Hispurs. Gott. Eitthvað hrrr …
25.12.06
Jólagrautur
Jólatíðindi af ljóðum: Ítalskt skáld fékk loksins að deyja – Piergiorgio Welby hét hann, það, skáldið, ég þekki því miður ekkert til hans og finn í fljótu bragði ekki ljóðin hans, en hér er þýðing á bréfi sem hann sendi forseta Ítalíu fyrir nokkru.
Allt um það, ég ætlaði í raun bara að minnast á bókaverslunina við Laugaveg þar sem ég keypti allt sem mig vantaði á Þorláksmessu, meira eða minna. Ég greiddi fyrir varninginn við kassa sem settur hafði verið upp í tilefni jóla, fyrir framan ljóðabóka- og orðabókahilluna. Ekki að ástæða sé til að ætla að nokkur myndi gefa ljóðabækur liðinna ára í jólagjöf … ekki að ástæða sé til neins yfirleitt. Og mér var greiði gerður – afgreiddur hratt og örugglega, engin biðröð. Ekki að blablabla, sama um ljóð, hvað, ha? Annars: Allir ættu að finna fyrir stílískri öfund til þessa hér.
Gleðileg jól, frá Arnarsmára, Kópavogi.
Allt um það, ég ætlaði í raun bara að minnast á bókaverslunina við Laugaveg þar sem ég keypti allt sem mig vantaði á Þorláksmessu, meira eða minna. Ég greiddi fyrir varninginn við kassa sem settur hafði verið upp í tilefni jóla, fyrir framan ljóðabóka- og orðabókahilluna. Ekki að ástæða sé til að ætla að nokkur myndi gefa ljóðabækur liðinna ára í jólagjöf … ekki að ástæða sé til neins yfirleitt. Og mér var greiði gerður – afgreiddur hratt og örugglega, engin biðröð. Ekki að blablabla, sama um ljóð, hvað, ha? Annars: Allir ættu að finna fyrir stílískri öfund til þessa hér.
Gleðileg jól, frá Arnarsmára, Kópavogi.
23.12.06
Að siðustu
Eftirmáli við jólauppgjör:
Sú hugmynd kom upp innan Nýhil að veita gagnrýnendaverðlaunin, en þetta árið held ég að megi fullyrða að enginn gagnrýnandi sé þeirra verðugur. Gagnrýnirýni væri hugsanleg, og jafnvel stjörnudómar, en ég er ekki viss um að nokkur gagnrýnandi hafi áunnið sér fullt hús. En það var ekki þetta sem ég ætlaði að segja, nú dríf ég mig að efninu því ég finn alla vöðva líkamans spennast upp eftir því sem klukkan nálgast eitthvað og allt sem ég á eftir að kaupa! (Afsakaðu, ég gleymdi víst að vinna mér inn tekjur, geturðu lánað mér fyrir kaffibollanum?) Ég ætlaði að segja:
Viðbrögð þeirra aðila íslenskra bókmennta sem standa nú hinu megin við fertugt, við fyrirbærinu Nýhil og útgáfu þess, bera vott um einhvern sjúkleika. Að því leyti, hið minnsta, sem drjúgur hópur fólks grettir sig þegar hópurinn er nefndur á nafn hefur Nýhil, til góðs eða ills, gerst.
Gleðileg jól kæru vinir til sjávar og sveita,
Haukur Már.
Sú hugmynd kom upp innan Nýhil að veita gagnrýnendaverðlaunin, en þetta árið held ég að megi fullyrða að enginn gagnrýnandi sé þeirra verðugur. Gagnrýnirýni væri hugsanleg, og jafnvel stjörnudómar, en ég er ekki viss um að nokkur gagnrýnandi hafi áunnið sér fullt hús. En það var ekki þetta sem ég ætlaði að segja, nú dríf ég mig að efninu því ég finn alla vöðva líkamans spennast upp eftir því sem klukkan nálgast eitthvað og allt sem ég á eftir að kaupa! (Afsakaðu, ég gleymdi víst að vinna mér inn tekjur, geturðu lánað mér fyrir kaffibollanum?) Ég ætlaði að segja:
Viðbrögð þeirra aðila íslenskra bókmennta sem standa nú hinu megin við fertugt, við fyrirbærinu Nýhil og útgáfu þess, bera vott um einhvern sjúkleika. Að því leyti, hið minnsta, sem drjúgur hópur fólks grettir sig þegar hópurinn er nefndur á nafn hefur Nýhil, til góðs eða ills, gerst.
Gleðileg jól kæru vinir til sjávar og sveita,
Haukur Már.
GGG
Þrettánda og síðasta paragraf jólauppgjörs:
Hvaða skáldsögu síðustu missera er þorandi að bera saman við bókmenntaverk Galíleós Galílei?
Og hvenær verður Galíleó annars þýddur?
Hvaða skáldsögu síðustu missera er þorandi að bera saman við bókmenntaverk Galíleós Galílei?
Og hvenær verður Galíleó annars þýddur?
Einn, tveir og kó!
12. paragraf jólauppgjörsins:
Útgefendur hafa verið værukærir – og kreðsan/forlagið/tilraunatextaverið Nýhil þar með talið. Bókin er enn eina sjáanlega leiðin til að hafa tekjur af framleiðslu texta – annars vegar er hún hlutur sem má selja, hins vegar er hún lykill að ritlaunum. En helsti merkingarauki bókarinnar við innihald hennar, textann, er hins vegar einhvers konar monúmentalismi, rómantík, íhald – að gefa út bók, frekar en til dæmis blogga, halda úti vefriti, senda út tölvuskeyti, er undanlátssemi við horfna samfélagshætti. Bók er nú blæti og bráðum verður hún ekkert nema blæti. Og hættan er sú að við höldum samt öll áfram að kóa, gefa þær út eins og ekkert hafi í skorist, til að eiga fyrir húsaleigu og tignarröð. En komum upp um okkur og þær þess á milli með því að vera aðeins snjallari í útvarpinu, hafa langtum meiri áhrif með blaðagrein, ganga fullnægðari burt frá góðu bloggi en úr prentsmiðjunni.
Og þetta er sennilega vafasamasta efnisgreinin, því um leið veit ég að stærri verk gegna hlutverki, þó ekki sé nema fyrir höfundinn sjálfan, og ég er ekki viss um að maður gangi fullnægðari frá góðu bloggi en prentsmiðjunni. Þessi texti þarf að eiga sér stað fyrir því, og ef til vill rétt að líta svo á að hann sé skrifaður af tölvu frekar en mér.
Útgefendur hafa verið værukærir – og kreðsan/forlagið/tilraunatextaverið Nýhil þar með talið. Bókin er enn eina sjáanlega leiðin til að hafa tekjur af framleiðslu texta – annars vegar er hún hlutur sem má selja, hins vegar er hún lykill að ritlaunum. En helsti merkingarauki bókarinnar við innihald hennar, textann, er hins vegar einhvers konar monúmentalismi, rómantík, íhald – að gefa út bók, frekar en til dæmis blogga, halda úti vefriti, senda út tölvuskeyti, er undanlátssemi við horfna samfélagshætti. Bók er nú blæti og bráðum verður hún ekkert nema blæti. Og hættan er sú að við höldum samt öll áfram að kóa, gefa þær út eins og ekkert hafi í skorist, til að eiga fyrir húsaleigu og tignarröð. En komum upp um okkur og þær þess á milli með því að vera aðeins snjallari í útvarpinu, hafa langtum meiri áhrif með blaðagrein, ganga fullnægðari burt frá góðu bloggi en úr prentsmiðjunni.
Og þetta er sennilega vafasamasta efnisgreinin, því um leið veit ég að stærri verk gegna hlutverki, þó ekki sé nema fyrir höfundinn sjálfan, og ég er ekki viss um að maður gangi fullnægðari frá góðu bloggi en prentsmiðjunni. Þessi texti þarf að eiga sér stað fyrir því, og ef til vill rétt að líta svo á að hann sé skrifaður af tölvu frekar en mér.
Heimsendir er enginn endir
Ellefta:
Bráðum verður bókin dauð svo eftir stendur ekkert nema rómantíkin, blætið og tignarröðin. Nú má halda því fram, eins og einhverjir listfræðingar hafa viljað meina um málverkið, leikhúsið og svo framvegis, að það sé þá fyrst þegar miðill er laus undan þeirri kvöð að vera praktískur, þarfur, skynsamlegur, sem hann fær þróast sem listmiðill. Enda hefur og orðið mikil aukning á framleiðslu listamanna á „bókverkum“ – þar sem gripurinn sjálfur er höfuðatriði, með mismikilli íhlutun texta. Það kemur eiginlega ritstörfum, því að raða saman orðum, ekki við. Orðum verður raðað saman, texti mun gerast, þetta snýst allt samt.
Hér ætti eiginlega að fæðast heil grein, þetta kemur málinu við en leitar þó í aðra átt: bókin stendur tæknilega á tímamótum. Þrátt fyrir – og kannski í ljósi – alls óráðshjals um notalegheitin við að fletta í síðum og krota á spássíur er engin ástæða til að ætla að lestur verði það sama eftir fimmtíu ár og hann er í dag, því hann er ekki það sama í dag og fyrir fimmtíu árum. Adorno – eða var það Gadamer? – einhver Þjóðverji setti sig harkalega á móti því að Platón væri gefinn út í kilju fyrir einhverjum áratugum síðan, því það væri einfaldlega ekki það sama. Rétt, það er ekki það sama, lestur breytist með dreifingarmiðlinum, en mikilvægur lærdómur sem draga má af öllu er að breytingar eru ekki heimsendir. Eða, sumsé, heimsendir er enginn endir.
Bráðum verður bókin dauð svo eftir stendur ekkert nema rómantíkin, blætið og tignarröðin. Nú má halda því fram, eins og einhverjir listfræðingar hafa viljað meina um málverkið, leikhúsið og svo framvegis, að það sé þá fyrst þegar miðill er laus undan þeirri kvöð að vera praktískur, þarfur, skynsamlegur, sem hann fær þróast sem listmiðill. Enda hefur og orðið mikil aukning á framleiðslu listamanna á „bókverkum“ – þar sem gripurinn sjálfur er höfuðatriði, með mismikilli íhlutun texta. Það kemur eiginlega ritstörfum, því að raða saman orðum, ekki við. Orðum verður raðað saman, texti mun gerast, þetta snýst allt samt.
Hér ætti eiginlega að fæðast heil grein, þetta kemur málinu við en leitar þó í aðra átt: bókin stendur tæknilega á tímamótum. Þrátt fyrir – og kannski í ljósi – alls óráðshjals um notalegheitin við að fletta í síðum og krota á spássíur er engin ástæða til að ætla að lestur verði það sama eftir fimmtíu ár og hann er í dag, því hann er ekki það sama í dag og fyrir fimmtíu árum. Adorno – eða var það Gadamer? – einhver Þjóðverji setti sig harkalega á móti því að Platón væri gefinn út í kilju fyrir einhverjum áratugum síðan, því það væri einfaldlega ekki það sama. Rétt, það er ekki það sama, lestur breytist með dreifingarmiðlinum, en mikilvægur lærdómur sem draga má af öllu er að breytingar eru ekki heimsendir. Eða, sumsé, heimsendir er enginn endir.
Þekkt viðleitni texta til að gerast
Tíunda paragraf:
Ásetningur hefur alltaf eitthvað með kynlíf að gera. Sá íslenski samtímatexti sem helst hefur sorðið sjálfan mig og sáð er: Víðsjárpistlar Eiríks Guðmundssonar, bloggfærslur Ingólfs Rafauga – á dögunum gerði væntanleg kennslubók hans í stærðfræði líka eitthvað fyrir mig – ljóðaupplestrar Eiríks Arnar og sjálfs mín þegar Íraksstríðið var að hefjast, bókin Af stríði, og nú Hannes. Texti sem þarf svo mikið að verða að hann megnar ekki að bíða eftir að verða bók. Hvað þá skáldsaga.
Ásetningur hefur alltaf eitthvað með kynlíf að gera. Sá íslenski samtímatexti sem helst hefur sorðið sjálfan mig og sáð er: Víðsjárpistlar Eiríks Guðmundssonar, bloggfærslur Ingólfs Rafauga – á dögunum gerði væntanleg kennslubók hans í stærðfræði líka eitthvað fyrir mig – ljóðaupplestrar Eiríks Arnar og sjálfs mín þegar Íraksstríðið var að hefjast, bókin Af stríði, og nú Hannes. Texti sem þarf svo mikið að verða að hann megnar ekki að bíða eftir að verða bók. Hvað þá skáldsaga.
Skyldur dansa
Níunda paragraf:
Hannes, nóttin er blá mamma, eru ekki einu bókmenntatíðindi ársins, ekki einu skilaboðin um að formbreytingar séu aðkallandi, yfirvofandi jafnvel, því það er margfalda metsölubókin Draumalandið líka. Hún er ekki bara óvenjuleg bók miðað við aðra íslenska útgáfu síðustu missera, heldur er útgáfa hennar öll óvenjuleg: útgáfutími, útgáfuhátíðin í Borgarleikhúsinu, þar sem höfundur fer með kynningu að hætti forstjóra Apple computers inc. Formeinkenni verksins ná langt út fyrir bókina sjálfa – allt verkið miðast við að beita framsetningarhætti sem er kunnuglegur úr öðru samhengi en því sem kallast „bókmenntanna“ til að koma efni á framfæri. Einmitt þannig er í báðum tilfellum um bókmenntir að ræða. Grundvallarforsenda þeirra er ekki værukær virðing fyrir ramma fyrri verka, heldur áflog við heim. Að því leyti, semsagt hvað varðar anda, ásetning og virkni, stöðu verksins í heiminum, má setja Hannes og Draumalandið í sama flokk og bókmenntaverk Dantes og Galileós Galílei. Allt í einu man ég líka eftir barnaplötu með Halla og Ladda þar sem einhver fígúra hrópar undan nálinni: Á! Á! Hættu að rispa mig, snúðu plötunni við, snúðu henni við! Eitthvað í þá veruna. Hér verður ekki reynt að stigraða þessum verkum innan flokksins, en þau eru öll bókmenntir í þeirri merkingu að vera meðvituð um sjálf sig sem texta með ásetning í heiminum – og sveigja miðilinn og formið undir þennan ásetning. Í svipinn man ég hins vegar ekki eftir íslenskri skáldsögu sem fengi að fylla þennan flokk, nema ef vera skyldi Tómas Jónsson, metsölubók.
Og athugasemdir: Ég á ekki við að allar íslenskar skáldsögur séu annars lélegar. Margar eru einmitt góðar, sumar þrusugóðar, einhverjar hafa jafnvel hlutverki að gegna, skipta máli. Áhyggjudúkkur Steinars Braga gerðist jafnvel. Ég á ekki einu sinni við að höfundarnir séu að gera neitt vitlaust, ættu að vera öðruvísi höfundar eða öðruvísi fólk. En einhvers staðar, frá forleggjara, höfundi eða öðrum aðila að íslenskum bókmenntum er aðkallandi þörf á viljanum til átaka eða núnings til að steypa hreinlega skáldsögunni, eins og við þekkjum hana, af stóli. Til að höfuðatriði verði ekki hversu góður einhver er í einhverju, einmitt nákvæmlega því að skrifa sögu, heldur hvað textinn gerir fyrir hugsunina, tungumálið – lesandann sem þátttakanda í samfélagi. Ef til vill er þetta ekki eina hlutverk skáldskapar, áreiðanlega ekki. Á vondum degi má jafnvel halda því fram að í heimi vellandifáránleika gegni hann einkum því hlutverki að varðveita eitthvað sem við getum kallað mennsku þar til rofar til, þannig að þegar rofar til og almennur áhugi myndast fyrir tilvist verði þarna sjóður að leita í. Á góðum degi sýnist manni hins vegar að þetta sé alls ekki nóg – og uppákoma eins og Hannes er einmitt vísbending um það, sem ber að taka býsna alvarlega. Geti texti á annað borð gerst, eins og virðist nú vera tilfellið, á eigin vegum, þá er einhvers konar skylda að láta hann gerast.
Einhvers konar skylda, því þetta orð er til vandræða og ég vildi gjarna líka halda því fram að skáldskapur sé staður til að hlýða engum skyldum.
Hannes, nóttin er blá mamma, eru ekki einu bókmenntatíðindi ársins, ekki einu skilaboðin um að formbreytingar séu aðkallandi, yfirvofandi jafnvel, því það er margfalda metsölubókin Draumalandið líka. Hún er ekki bara óvenjuleg bók miðað við aðra íslenska útgáfu síðustu missera, heldur er útgáfa hennar öll óvenjuleg: útgáfutími, útgáfuhátíðin í Borgarleikhúsinu, þar sem höfundur fer með kynningu að hætti forstjóra Apple computers inc. Formeinkenni verksins ná langt út fyrir bókina sjálfa – allt verkið miðast við að beita framsetningarhætti sem er kunnuglegur úr öðru samhengi en því sem kallast „bókmenntanna“ til að koma efni á framfæri. Einmitt þannig er í báðum tilfellum um bókmenntir að ræða. Grundvallarforsenda þeirra er ekki værukær virðing fyrir ramma fyrri verka, heldur áflog við heim. Að því leyti, semsagt hvað varðar anda, ásetning og virkni, stöðu verksins í heiminum, má setja Hannes og Draumalandið í sama flokk og bókmenntaverk Dantes og Galileós Galílei. Allt í einu man ég líka eftir barnaplötu með Halla og Ladda þar sem einhver fígúra hrópar undan nálinni: Á! Á! Hættu að rispa mig, snúðu plötunni við, snúðu henni við! Eitthvað í þá veruna. Hér verður ekki reynt að stigraða þessum verkum innan flokksins, en þau eru öll bókmenntir í þeirri merkingu að vera meðvituð um sjálf sig sem texta með ásetning í heiminum – og sveigja miðilinn og formið undir þennan ásetning. Í svipinn man ég hins vegar ekki eftir íslenskri skáldsögu sem fengi að fylla þennan flokk, nema ef vera skyldi Tómas Jónsson, metsölubók.
Og athugasemdir: Ég á ekki við að allar íslenskar skáldsögur séu annars lélegar. Margar eru einmitt góðar, sumar þrusugóðar, einhverjar hafa jafnvel hlutverki að gegna, skipta máli. Áhyggjudúkkur Steinars Braga gerðist jafnvel. Ég á ekki einu sinni við að höfundarnir séu að gera neitt vitlaust, ættu að vera öðruvísi höfundar eða öðruvísi fólk. En einhvers staðar, frá forleggjara, höfundi eða öðrum aðila að íslenskum bókmenntum er aðkallandi þörf á viljanum til átaka eða núnings til að steypa hreinlega skáldsögunni, eins og við þekkjum hana, af stóli. Til að höfuðatriði verði ekki hversu góður einhver er í einhverju, einmitt nákvæmlega því að skrifa sögu, heldur hvað textinn gerir fyrir hugsunina, tungumálið – lesandann sem þátttakanda í samfélagi. Ef til vill er þetta ekki eina hlutverk skáldskapar, áreiðanlega ekki. Á vondum degi má jafnvel halda því fram að í heimi vellandifáránleika gegni hann einkum því hlutverki að varðveita eitthvað sem við getum kallað mennsku þar til rofar til, þannig að þegar rofar til og almennur áhugi myndast fyrir tilvist verði þarna sjóður að leita í. Á góðum degi sýnist manni hins vegar að þetta sé alls ekki nóg – og uppákoma eins og Hannes er einmitt vísbending um það, sem ber að taka býsna alvarlega. Geti texti á annað borð gerst, eins og virðist nú vera tilfellið, á eigin vegum, þá er einhvers konar skylda að láta hann gerast.
Einhvers konar skylda, því þetta orð er til vandræða og ég vildi gjarna líka halda því fram að skáldskapur sé staður til að hlýða engum skyldum.
McSweeney's danser
Áttunda:
Einhver skemmtilegasta textaframleiðsla Bandaríkjanna fer nú fram hjá og kringum forlagið McSweeney's. Á köflum virðist manni sem skáldsagnaútgáfa forlagsins sé fyrst og fremst til þess ætluð að það sé tekið alvarlega – skáldsögur eru nafnspjöld forlaganna – hin raunverulega krassandi tilraunastarfsemi sem gæti skilið eitthvað eftir í sögu bókmennta og hugsunar fer fram í öðrum miðlum: stuttir prósar forlagshöfunda bera af, það neistar af því er höfundarnir fíflast með form sem allajafna eru ekki álitin bókmenntaleg: skólapróf, sjálfspróf, kvartanir sendar til stórfyrirtækja. Bókaverslun McSweeney's selur blaðsíður úr gömlum bókum eftir vigt, pund fyrir pund, um leið og forlagið nostrar af alúð og jafnvel yfirgengilegri rómantík við eigið prentverk. Draumaforlagið er með gereyðingarsóla undir öðrum fæti og sáningartraktor undir hinum en hættir ekki að arka.
Við þetta paragraf er því að bæta að fyrsta skáldsaga forleggjarans Dave Eggers, sú eina sem ég hef lesið, Staggering Masterpiece of a eitthvað genius var ekki beinlínis öll góð. Formálahrúguna að henni ætti að gefa út í framtíðinni staka, eins og Orðræðu um aðferð eftir Descartes, inngang að vísindariti sem sjálft hefur ekkert vægi í dag. Sagan sem fór á eftir hundrað blaðsíðna formálaþvælunni var klassískt amerískt kynslóðamelódrama. En síðurnar hundrað voru raunverulega texti, það er, þær gerðust.
Einhver skemmtilegasta textaframleiðsla Bandaríkjanna fer nú fram hjá og kringum forlagið McSweeney's. Á köflum virðist manni sem skáldsagnaútgáfa forlagsins sé fyrst og fremst til þess ætluð að það sé tekið alvarlega – skáldsögur eru nafnspjöld forlaganna – hin raunverulega krassandi tilraunastarfsemi sem gæti skilið eitthvað eftir í sögu bókmennta og hugsunar fer fram í öðrum miðlum: stuttir prósar forlagshöfunda bera af, það neistar af því er höfundarnir fíflast með form sem allajafna eru ekki álitin bókmenntaleg: skólapróf, sjálfspróf, kvartanir sendar til stórfyrirtækja. Bókaverslun McSweeney's selur blaðsíður úr gömlum bókum eftir vigt, pund fyrir pund, um leið og forlagið nostrar af alúð og jafnvel yfirgengilegri rómantík við eigið prentverk. Draumaforlagið er með gereyðingarsóla undir öðrum fæti og sáningartraktor undir hinum en hættir ekki að arka.
Við þetta paragraf er því að bæta að fyrsta skáldsaga forleggjarans Dave Eggers, sú eina sem ég hef lesið, Staggering Masterpiece of a eitthvað genius var ekki beinlínis öll góð. Formálahrúguna að henni ætti að gefa út í framtíðinni staka, eins og Orðræðu um aðferð eftir Descartes, inngang að vísindariti sem sjálft hefur ekkert vægi í dag. Sagan sem fór á eftir hundrað blaðsíðna formálaþvælunni var klassískt amerískt kynslóðamelódrama. En síðurnar hundrað voru raunverulega texti, það er, þær gerðust.
Framíköll og læti
Sjöunda paragraf, nenni ekki að bæta við þetta, sestur með Bjarna Klemenz á Hressó, búnir að barma okkur hvor yfir sínum gagnrýnandanum og rifja upp aðrar sláturtíðir:
Á 19. öld eru merkustu skáldsögur gefnar út í tímaritum eða sem tímarit, iðulega framleidd og dreift af skáldunum sjálfum. Sú er raunin með helstu bækur Charles Dickens, sem var sjálfur útgefandi og ritstjóri tímaritanna sem bækur hans birtust í. Þar þróuðust þær í togstreitu milli skálds og lesenda, sem svöruðu nýjum köflum með bréfum til höfundarins, báðu hann að láta þessa eða hina persónuna ekki deyja, láta þetta eða hitt gerast, létu sig verkið varða, stunduðu framíköll til rithöfundarins og létu öllum illum látum. Bókin var tekin saman eftir á, ýmist af útgefenda eða lesendum, enda virðist bókband hafa verið nokkuð útbreidd tómstundaiðja langt fram á 20. öld.
Á 19. öld eru merkustu skáldsögur gefnar út í tímaritum eða sem tímarit, iðulega framleidd og dreift af skáldunum sjálfum. Sú er raunin með helstu bækur Charles Dickens, sem var sjálfur útgefandi og ritstjóri tímaritanna sem bækur hans birtust í. Þar þróuðust þær í togstreitu milli skálds og lesenda, sem svöruðu nýjum köflum með bréfum til höfundarins, báðu hann að láta þessa eða hina persónuna ekki deyja, láta þetta eða hitt gerast, létu sig verkið varða, stunduðu framíköll til rithöfundarins og létu öllum illum látum. Bókin var tekin saman eftir á, ýmist af útgefenda eða lesendum, enda virðist bókband hafa verið nokkuð útbreidd tómstundaiðja langt fram á 20. öld.
Darraður
Sjötta paragraf:
Og textinn er að gerast. Rafauga. Tregawöttin tíu þúsund. Textinn fer sínar eigin leiðir.
– hér var ég spældur að ég mundi í svipinn ekki fleiri slóðir þar sem látlaust má finna eitthvað geðveikt krassandi. Sem drægi eilítið úr vægi þess sem ég segi, ef mér þætti nógu mikið til raunveruleikans koma.
Og textinn er að gerast. Rafauga. Tregawöttin tíu þúsund. Textinn fer sínar eigin leiðir.
– hér var ég spældur að ég mundi í svipinn ekki fleiri slóðir þar sem látlaust má finna eitthvað geðveikt krassandi. Sem drægi eilítið úr vægi þess sem ég segi, ef mér þætti nógu mikið til raunveruleikans koma.
Draumur að vera með dáta
Fimmta paragraf er hér að neðan. Lestur greinar ef þessum toga hlýtur, ef nokkuð er að marka greinina á annað borð, að nokkru leyti að beinast að persónunni á bakvið textann og því ætla ég að nota athugasemdirnar hér umleikis til að drekka þær í mig eins og svampur og hrinda frá mér eins og teflon.
Mér er ljóst að sannleikurinn í paragrafinu er takmarkaður. Vitaskuld eru bækur lesnar, sumar mikið og almennilega, og sumir höfundar bera sín höfuðföt, skikkjur og barmmerki af þeim glæsibrag sem aðeins finnst hjá þeim sem skarað hafa fram úr í orrustu. Rétt eins og til eru þingmenn sem láta sig pólitík varða. Hins vegar er ekki sterk, hvað þá alger, fylgni milli frammistöðu eða mikilvægi háðra orrusta og tignarröðunar. Kannski er þetta sjálfgefið, en satt og þá hugsanlega þess vert að benda á það fyrir því – en ef til vill er langtum róttækari afstaða æskileg en sú að greina skekkju í tignarröðinni: þó að höfundurinn sé svo löngu dauður að hann er genginn aftur má kannski láta sig dreyma með Calvino, í greininni Cybernetics and Literature, um þá daga er bækur verða skrifaðar af tölvum, svo lestur verður aftur sú lykilstund texta sem hann ætti að vera.
Mér er líka ljóst að ég er sjálfur óðfús þátttakandi í öllum tignarröðum sem veita mér nokkra upphefð. En mér líkaði ágætlega við blaðamanninn sem á dögunum sagði að ef allir byggju í glerhúsum gæti þó einhver þurft að kasta steinum. Enginn er verri þó hann vökni og svo framvegis.
En fimmta paragraf er svohljóðandi:
Áherslan á tiltekið bókmenntaform, tiltekna útgáfuhætti og krossaprófsumfjöllun hefur í för með sér hættu á því að hið sjálf-kanóniserandi útgáfustarf missi tengsl við framleiðslu hugsunar í landinu, á sama hátt og stjórnmálaflokkar virðast geta misst tengsl við pólitík. Útgefnar síður sinnum sölutölur samasem rendur og skildir framan á jakkaboðunginn samasem aukið vægi pistla, greinaskrifa og viðtala. Höfundar koma því frá sér sem þeir hafa að segja í greinum og viðtölum, á blogginu sínu eða í útvarpsþáttum – þar sem þeir leiftra jafnvel af þeirri snilld sem aðeins sprettur af átökum og viðnámi við heim, en nota bækurnar orðunum til virðisauka. Svona virka stöðuveitingar innan akademískra stofnana: orð prófessorsins vega þyngra en orð dósentsins. Sú hætta er í það minnsta aðsteðjandi, og jafnvel að nokkru leyti þegar raunveruleiki, að eftir sitji rithöfundarnir með heiðurssessinn, þekkt andlit, birtingarrétt í slúðurdálkum, frátekin sæti á tilteknum börum – rétt eins og þingmenn – án þess að gefa það til samfélagsins sem stöðuveitingin átti að launa, það sem þeir sjálfir og aðrir hafa gegnum tíðina ætlað þeim. Sú hætta er aðsteðjandi að textinn gerist einhvers staðar allt annars staðar.
Og rétt að bæta því við að eftir jól fer ég áreiðanlega á bömmer yfir sölutölum Svavars Péturs, jájá.
Mér er ljóst að sannleikurinn í paragrafinu er takmarkaður. Vitaskuld eru bækur lesnar, sumar mikið og almennilega, og sumir höfundar bera sín höfuðföt, skikkjur og barmmerki af þeim glæsibrag sem aðeins finnst hjá þeim sem skarað hafa fram úr í orrustu. Rétt eins og til eru þingmenn sem láta sig pólitík varða. Hins vegar er ekki sterk, hvað þá alger, fylgni milli frammistöðu eða mikilvægi háðra orrusta og tignarröðunar. Kannski er þetta sjálfgefið, en satt og þá hugsanlega þess vert að benda á það fyrir því – en ef til vill er langtum róttækari afstaða æskileg en sú að greina skekkju í tignarröðinni: þó að höfundurinn sé svo löngu dauður að hann er genginn aftur má kannski láta sig dreyma með Calvino, í greininni Cybernetics and Literature, um þá daga er bækur verða skrifaðar af tölvum, svo lestur verður aftur sú lykilstund texta sem hann ætti að vera.
Mér er líka ljóst að ég er sjálfur óðfús þátttakandi í öllum tignarröðum sem veita mér nokkra upphefð. En mér líkaði ágætlega við blaðamanninn sem á dögunum sagði að ef allir byggju í glerhúsum gæti þó einhver þurft að kasta steinum. Enginn er verri þó hann vökni og svo framvegis.
En fimmta paragraf er svohljóðandi:
Áherslan á tiltekið bókmenntaform, tiltekna útgáfuhætti og krossaprófsumfjöllun hefur í för með sér hættu á því að hið sjálf-kanóniserandi útgáfustarf missi tengsl við framleiðslu hugsunar í landinu, á sama hátt og stjórnmálaflokkar virðast geta misst tengsl við pólitík. Útgefnar síður sinnum sölutölur samasem rendur og skildir framan á jakkaboðunginn samasem aukið vægi pistla, greinaskrifa og viðtala. Höfundar koma því frá sér sem þeir hafa að segja í greinum og viðtölum, á blogginu sínu eða í útvarpsþáttum – þar sem þeir leiftra jafnvel af þeirri snilld sem aðeins sprettur af átökum og viðnámi við heim, en nota bækurnar orðunum til virðisauka. Svona virka stöðuveitingar innan akademískra stofnana: orð prófessorsins vega þyngra en orð dósentsins. Sú hætta er í það minnsta aðsteðjandi, og jafnvel að nokkru leyti þegar raunveruleiki, að eftir sitji rithöfundarnir með heiðurssessinn, þekkt andlit, birtingarrétt í slúðurdálkum, frátekin sæti á tilteknum börum – rétt eins og þingmenn – án þess að gefa það til samfélagsins sem stöðuveitingin átti að launa, það sem þeir sjálfir og aðrir hafa gegnum tíðina ætlað þeim. Sú hætta er aðsteðjandi að textinn gerist einhvers staðar allt annars staðar.
Og rétt að bæta því við að eftir jól fer ég áreiðanlega á bömmer yfir sölutölum Svavars Péturs, jájá.
Næringarfræði
Fjórða paragraf get ég birt nokkuð athugasemdalaust:
Þetta bókmenntamat er ekki óskylt einkunnagjöf í skólakerfinu og lifir í, ef ekki ríkum þá allavega vandræðalitlum, samhljómi við áherslu á tiltekin bókmenntaform, einkum skáldsöguna, nánar tiltekið hina íslensku skáldsögu. Íslenska skáldsagan er, samkvæmt orðsins hljóðan, einkum saga, ólíkt til dæmis því sem heitir nóvel og er vel þekkt bókmenntaform í öðrum löndum: nóvelum er einkum ætlað að vera nýmæli. Máttleysi íslenskra bókmennta til að takast á við nýmæli birtist þó sennilega skýrast í umfjöllun um ljóðabækur, þar sem litla ef nokkra fótfestu er að finna í tilteknu formi, og hið eina raunverulega tæka mat er hvort bókin „kikkar“. Frammi fyrir nýstárlegum ljóðabókum flýja flestir gagnrýnendur á slóðir kennivalds og rifja upp stöðu höfundar: já, pítsur þykja mér góðar. Í raun nytu bókmenntir góðs af því að gagnrýnendur tækju sér þá sem skrifa um veitingastaði til fyrirmyndar, en á sviði matseldar hafa Íslendingar verið afar opnir fyrir nýjungum, svo mjög raunar að eitt árið verður hvergi þverfótað fyrir sólþurrkuðum tómötum, það næsta fyrir rúkólasalati þó hér hafi ekkert grænmeti verið til nema kartöflur fyrir 20 árum – allir bíða spenntir eftir bragði ársins 2007.
Þetta bókmenntamat er ekki óskylt einkunnagjöf í skólakerfinu og lifir í, ef ekki ríkum þá allavega vandræðalitlum, samhljómi við áherslu á tiltekin bókmenntaform, einkum skáldsöguna, nánar tiltekið hina íslensku skáldsögu. Íslenska skáldsagan er, samkvæmt orðsins hljóðan, einkum saga, ólíkt til dæmis því sem heitir nóvel og er vel þekkt bókmenntaform í öðrum löndum: nóvelum er einkum ætlað að vera nýmæli. Máttleysi íslenskra bókmennta til að takast á við nýmæli birtist þó sennilega skýrast í umfjöllun um ljóðabækur, þar sem litla ef nokkra fótfestu er að finna í tilteknu formi, og hið eina raunverulega tæka mat er hvort bókin „kikkar“. Frammi fyrir nýstárlegum ljóðabókum flýja flestir gagnrýnendur á slóðir kennivalds og rifja upp stöðu höfundar: já, pítsur þykja mér góðar. Í raun nytu bókmenntir góðs af því að gagnrýnendur tækju sér þá sem skrifa um veitingastaði til fyrirmyndar, en á sviði matseldar hafa Íslendingar verið afar opnir fyrir nýjungum, svo mjög raunar að eitt árið verður hvergi þverfótað fyrir sólþurrkuðum tómötum, það næsta fyrir rúkólasalati þó hér hafi ekkert grænmeti verið til nema kartöflur fyrir 20 árum – allir bíða spenntir eftir bragði ársins 2007.
Fermingarbörnin
Þriðja paragraf greinarinnar sem ég sé núna að birtist vitaskuld afturábak með þessum hætti:
Á Íslandi hafa þeir einkum talist rithöfundar sem skrifa skáldsögur. Orðið rithöfundur er ívið tilkomumeira en enska orðið „writer“ – rithöfundur er ekki bara sá sem skrifar texta, heldur sá sem hefur máls á einhverju. Höfundur, upphafsmaður, upphafinn maður. Sá sem gefur út skáldsögu í fyrsta sinn verður og vitni að því á eigin skinni hvernig viðtökuferlið snýr ekki bara að bókinni heldur og, jafnvel fyrst og fremst, að höfundinum – desember er manndómsvígslumánuður. Annað hvort kanntu versin þín eða ekki – og kunnirðu þau ekki færðu ekki að fermast fyrr en að ári, með yngri krökkum. Það er: dómar litast af því að gagnrýnanda er einkum ætlað að leggja mat á hvort höfundurinn sé góður, ef hann er nýr, eða í stuði ef hann er þegar þekktur – en síður hvort textinn geti gert eitthvað fyrir mann.
Þetta paragraf og næsta litast vitaskuld af reynslu minni nú fyrir jólin, af bókinni minni sem hlaut afar misjafnar viðtökur. Tveir gagnrýnendur fögnuðu, tveir þrír tóku henni af semingi og einn gagnrýnandi ákvað að skeina sér á henni í staðinn fyrir að lesa hana.
Vitaskuld og blessunarlega eru gagnrýnendur á landinu sem sýna einkum verkinu áhuga. Umfjöllun Þórunnar Hrefnu í Víðsjá þótti mér til dæmis vel unnin og marktæk – og fannst hún einbeita sér að bókinni og textanum, það er, ef til vill, hegða sér sem guðfræðingur frekar en prestur.
Á Íslandi hafa þeir einkum talist rithöfundar sem skrifa skáldsögur. Orðið rithöfundur er ívið tilkomumeira en enska orðið „writer“ – rithöfundur er ekki bara sá sem skrifar texta, heldur sá sem hefur máls á einhverju. Höfundur, upphafsmaður, upphafinn maður. Sá sem gefur út skáldsögu í fyrsta sinn verður og vitni að því á eigin skinni hvernig viðtökuferlið snýr ekki bara að bókinni heldur og, jafnvel fyrst og fremst, að höfundinum – desember er manndómsvígslumánuður. Annað hvort kanntu versin þín eða ekki – og kunnirðu þau ekki færðu ekki að fermast fyrr en að ári, með yngri krökkum. Það er: dómar litast af því að gagnrýnanda er einkum ætlað að leggja mat á hvort höfundurinn sé góður, ef hann er nýr, eða í stuði ef hann er þegar þekktur – en síður hvort textinn geti gert eitthvað fyrir mann.
Þetta paragraf og næsta litast vitaskuld af reynslu minni nú fyrir jólin, af bókinni minni sem hlaut afar misjafnar viðtökur. Tveir gagnrýnendur fögnuðu, tveir þrír tóku henni af semingi og einn gagnrýnandi ákvað að skeina sér á henni í staðinn fyrir að lesa hana.
Vitaskuld og blessunarlega eru gagnrýnendur á landinu sem sýna einkum verkinu áhuga. Umfjöllun Þórunnar Hrefnu í Víðsjá þótti mér til dæmis vel unnin og marktæk – og fannst hún einbeita sér að bókinni og textanum, það er, ef til vill, hegða sér sem guðfræðingur frekar en prestur.
Hannes dansar
Ég held ég birti greinina hér og reyni að halda henni svo til haga: eina hugsun per paragraf, eitt paragraf per færslu.
Á eftir tilvitnuninni í Calvino þetta hér:
Hvað er bók – eða öllu heldur: hvað í fjandanum er bók? Það er, árið 2007. Spurningin endurlífgast í kringum útgáfu og vinsældir Hannesar - nóttin er blá mamma, en þó ekki í þeim skilningi sem ætla má í fyrstu. Spurningin snýst ekki um ISBN númer, blaðsíðufjölda og skilgreiningar, heldur hvaða hlutverki þessir tilteknu hlutir, bækur, blaðsíður með texta, bundnar í kjöl, gegna í lífum fólks, þegar langtum hagkvæmari leiðir eru til staðar til að koma merkingarbærum texta til viðtakenda. Hannes kemur málinu við vegna þess að einblöðungurinn rokselst, á 99 krónur stykkið, hefur meira að segja velt Arnaldi Indriðasyni úr sessi og situr í fyrsta sæti á sölulista Eymundsson yfir allar bækur. Og ætla má að nær allir sem kaupa einblöðinginn lesi hann allan og að hann hafi áhrif á þessa viðtakendur, áhrif sem í það minnsta að einhverju leyti eru beinlínis ljóðræn. Það er ekki fyrir vinsældir höfundar eða forlags, ekki fyrir ytri umbúnað, heldur eiginleika verksins sjálfs, sem það slær í gegn (þó ekki sé vandræðalaust hægt að skilja milli umbúnaðar og innihalds í þessu tilfelli). Þannig naglfestir samanbrotna ljósritið spurningamerki aftan við „stöðu bókarinnar“, en ég leyfi mér að fullyrða að almennt sé ekki litið svo á að seldar bækur í desember séu allar lesnar, og ekki heldur að þær seljist fyrst og fremst vegna eiginleika eða verðleika verkanna sjálfra, heldur hafi orðspor höfundar, kynningaherferðir og fleira utan verksins sjálfs í það minnsta jafn mikið að segja. Hannes er spurning um stöðu bókarinnar vegna þess að einmitt í þessum skilningi er hún ídeal bók, sjálf frummyndin stigin niður á búðarborðið: hún skiptir máli.
Á eftir tilvitnuninni í Calvino þetta hér:
Hvað er bók – eða öllu heldur: hvað í fjandanum er bók? Það er, árið 2007. Spurningin endurlífgast í kringum útgáfu og vinsældir Hannesar - nóttin er blá mamma, en þó ekki í þeim skilningi sem ætla má í fyrstu. Spurningin snýst ekki um ISBN númer, blaðsíðufjölda og skilgreiningar, heldur hvaða hlutverki þessir tilteknu hlutir, bækur, blaðsíður með texta, bundnar í kjöl, gegna í lífum fólks, þegar langtum hagkvæmari leiðir eru til staðar til að koma merkingarbærum texta til viðtakenda. Hannes kemur málinu við vegna þess að einblöðungurinn rokselst, á 99 krónur stykkið, hefur meira að segja velt Arnaldi Indriðasyni úr sessi og situr í fyrsta sæti á sölulista Eymundsson yfir allar bækur. Og ætla má að nær allir sem kaupa einblöðinginn lesi hann allan og að hann hafi áhrif á þessa viðtakendur, áhrif sem í það minnsta að einhverju leyti eru beinlínis ljóðræn. Það er ekki fyrir vinsældir höfundar eða forlags, ekki fyrir ytri umbúnað, heldur eiginleika verksins sjálfs, sem það slær í gegn (þó ekki sé vandræðalaust hægt að skilja milli umbúnaðar og innihalds í þessu tilfelli). Þannig naglfestir samanbrotna ljósritið spurningamerki aftan við „stöðu bókarinnar“, en ég leyfi mér að fullyrða að almennt sé ekki litið svo á að seldar bækur í desember séu allar lesnar, og ekki heldur að þær seljist fyrst og fremst vegna eiginleika eða verðleika verkanna sjálfra, heldur hafi orðspor höfundar, kynningaherferðir og fleira utan verksins sjálfs í það minnsta jafn mikið að segja. Hannes er spurning um stöðu bókarinnar vegna þess að einmitt í þessum skilningi er hún ídeal bók, sjálf frummyndin stigin niður á búðarborðið: hún skiptir máli.
Jájá, hún snýst, en dansar hún?
Nú eru jól, þá er best að sinna jólum … dæsti ég semsagt rétt í þessu við eldhúsborðið. Það er Þorláksmessa og hver á ekki eftir að kaupa eða búa til allar gjafirnar og allar kveðjurnar og finna skap við hæfi, jólaskap jafnvel.
Hvernig þrífur maður annars lyklaborð? Það væri þarft skref í átt að jólahreingerningu, það væri jafnvel jólahreingerning. Þegar lyklarnir eru að verða svartir af húðfitu eða einhverju?
Ég er búinn að vera að lesa Calvino … þýddi brot úr viðtali eftir hann í grein eftir mig, sem ég hika svo við að birta nokkurs staðar, því ég er enn ekki alveg sammála henni. Sem er samt undarleg krafa í garð sjálfs sín, að vera sammála því sem maður segir. Helsti kostur skáldskapar, maður þarf ekki að vera sammála honum. Þetta er brotið sem ég þýddi, í viðtali um bókmenntir og vísindi:
Þegar ég les Galíleó leita ég gjarna uppi þá kafla þar sem hann fjallar um tunglið. Þar birtist tunglið mannkyni í fyrsta sinn sem raunverulegt viðfang, gaumgæfilega lýst sem áþreifanlegum hlut – um leið og tunglið birtist finnur maður þó fyrir upplausn, jafnvel upphafningu, í tungumáli Galíleós. Og er spennan rís draga þessi göróttu orð mann upp með sér. … Þegar ég lýsti því yfir að Galíleó væri enn mesti rithöfundur Ítalíu stökk Carlo Cassola á fætur og sagði „Ha? Ég hélt að það væri Dante!“ Já, takk fyrir að fræða okkur. Í fyrsta lagi meinti ég „prósahöfundur,“ sem takmarkar valið við Machiavelli og Galíleó og hittir þá sjálfan mig á höfuðið, því mér er líka mjög annt um Machiavelli. Ég get sagt að ég nærist betur af Galíleó, miðað við þá tilteknu átt sem verk mín leita í núna – nákvæmri beitingu hans á tungumáli, vísindaljóðrænu ímyndunarafli hans, hvernig hann ályktar. En Galíleó, segir Cassola þá, var vísindamaður, ekki rithöfundur. Ég held að við eigum nokkuð hægt með að vísa þessum rökum frá. Á sama hátt, en í öðru menningarlegu samhengi, var höfundarverk Dantes alfræðilegs og heimsfræðilegs eðlis. Og hann reyndi líka að draga upp mynd af heiminum með því að skrifa orð. Þessi köllun liggur djúpt í ítölskum bókmenntum og hefur gengið í arf frá Dante til Galíleós: hugmyndin um bókmenntaverkið sem kort af heiminum og mögulegri þekkingu, um þekkingarþorsta sem hvatann til skrifa – guðfræði, galdrar, getgátur, alfræði geta öll komið að máli, náttúruvísindi eða umhleypingasýnir sjáandans.
Hvernig þrífur maður annars lyklaborð? Það væri þarft skref í átt að jólahreingerningu, það væri jafnvel jólahreingerning. Þegar lyklarnir eru að verða svartir af húðfitu eða einhverju?
Ég er búinn að vera að lesa Calvino … þýddi brot úr viðtali eftir hann í grein eftir mig, sem ég hika svo við að birta nokkurs staðar, því ég er enn ekki alveg sammála henni. Sem er samt undarleg krafa í garð sjálfs sín, að vera sammála því sem maður segir. Helsti kostur skáldskapar, maður þarf ekki að vera sammála honum. Þetta er brotið sem ég þýddi, í viðtali um bókmenntir og vísindi:
Þegar ég les Galíleó leita ég gjarna uppi þá kafla þar sem hann fjallar um tunglið. Þar birtist tunglið mannkyni í fyrsta sinn sem raunverulegt viðfang, gaumgæfilega lýst sem áþreifanlegum hlut – um leið og tunglið birtist finnur maður þó fyrir upplausn, jafnvel upphafningu, í tungumáli Galíleós. Og er spennan rís draga þessi göróttu orð mann upp með sér. … Þegar ég lýsti því yfir að Galíleó væri enn mesti rithöfundur Ítalíu stökk Carlo Cassola á fætur og sagði „Ha? Ég hélt að það væri Dante!“ Já, takk fyrir að fræða okkur. Í fyrsta lagi meinti ég „prósahöfundur,“ sem takmarkar valið við Machiavelli og Galíleó og hittir þá sjálfan mig á höfuðið, því mér er líka mjög annt um Machiavelli. Ég get sagt að ég nærist betur af Galíleó, miðað við þá tilteknu átt sem verk mín leita í núna – nákvæmri beitingu hans á tungumáli, vísindaljóðrænu ímyndunarafli hans, hvernig hann ályktar. En Galíleó, segir Cassola þá, var vísindamaður, ekki rithöfundur. Ég held að við eigum nokkuð hægt með að vísa þessum rökum frá. Á sama hátt, en í öðru menningarlegu samhengi, var höfundarverk Dantes alfræðilegs og heimsfræðilegs eðlis. Og hann reyndi líka að draga upp mynd af heiminum með því að skrifa orð. Þessi köllun liggur djúpt í ítölskum bókmenntum og hefur gengið í arf frá Dante til Galíleós: hugmyndin um bókmenntaverkið sem kort af heiminum og mögulegri þekkingu, um þekkingarþorsta sem hvatann til skrifa – guðfræði, galdrar, getgátur, alfræði geta öll komið að máli, náttúruvísindi eða umhleypingasýnir sjáandans.
21.12.06
Draumfarir
Mig hefur dreymt margt síðustu nætur – og síðasta sena síðasta draums var að ég rétti að vini mínum, sem hafði um stundarsakir breyst í órangútanapa, bók Freuds, The interpretation of Dreams og ráðlagði honum að lesa. Hann ljómaði allur af tilhlökkun, mannapinn, en þá runnu á mig tvær grímur og ég velti því fyrir mér hvort ég ætti fyrst að ljúka við að lesa hana sjálfur. Meta, ha? Við vorum annars í eyðimörk og vinkona mín var flúin úr græna eyðimerkurjeppanum, því órangútaninn var svo uppáþrengjandi.
Reyna að finna þessa bók, hafa hana með í vinnuna.
Reyna að finna þessa bók, hafa hana með í vinnuna.
19.12.06
Lou Salomé
Lou Salomé er einkum þekkt meðal heimspekinga fyrir að hafa notið aðdáunar og ástar Nietzsches sem bar henni trúlega bónorð sitt (annarri kvenna, hann var alltaf að biðja konur að giftast sér) en hún féll fyrir sendiboðanum, vini hans Paul Rée. Meðal sálgreinenda er hún einkum þekkt fyrir vinskap við Freud nokkrum áratugum síðar, en hún lærði sálgreiningu af honum, skrifaði nokkrar sem þóttu skipta máli, og annar lærlingur Freuds féll fyrir henni, en hann varaði strákinn við því sjálfur að konan væri hættulega klár. Þar á milli og fram úr var hún, eins og þekkt er meðal skálda, ástkona Rainer Maria Rilke – sem er sá eini ofannefnda sem hún átti í líkamlegu samneyti við, og líkur eru leiddar að því að hún hafi forðast getnaðarlimi fram yfir barneign, en sótti, í það minnsta á tímabili, bari homma og lesbía. Eiginmanni sínum til áratuga svaf hún aldrei hjá, en skrifaði einmitt töluvert um hlutskipti, kynferði og sjálfstæði kvenna. Þetta allt veit ég því ég komst að því af rælni að hún skrifaði ekki bara ljóð – en upphaflega fellur Nietzsche einmitt fyrir kvæði eftir hana – greinar um sálgreiningu og endurminningar sínar, heldur og 15 skáldsögur. Af bókum hennar eru hins vegar þær einu sem ég finn í enskri þýðingu á Amazon sú sem hún skrifaði um Nietzsche, sú sem hún skrifaði um Rilke og bréfaskipti hennar og Freud – í fullu samræmi við að hvernig sem ég reyni að gúgla hana („Lou Salomé übersetzungen“ „Lou Salomé gedichte“ „Lou Salome novels“ etc.) – hefjast allir textar sem birtast á umfjöllun um samband hennar við ofannefnda karlmenn. Og fleiri til. Ekki að hún sé ekki stórkostlega heillandi sem heimssögulegt femme fatale, en fjandinn hafi það, einhverjir fleiri hljóta að vera forvitnir um hvaða vitsmunir það voru sem allir helstu misogynistar hennar aldar féllu svona fyrir!
Ég hef fundið eitt ljóð og komist að því að bækur hennar voru „svona skáldsögur um konur og stelpur“, svo ég þýði gróft úr þýsku. Þetta er áreiðanlega rangþýtt, 'etwa' þýðir áreiðanlega eitthvað annað í samhengi setningarinnar en „svona“.
Hér kemur ljóðið sem Nietzsche féll fyrir, Hymnus an das Leben. Sé því flett upp á Wikipediu er það skráð sem lag eftir Nietzsche – en hann samdi einmitt lag við kvæðið. Í einhverri hliðarsetningu er svo minnst á skáldið.
Gewiß, so liebt ein Freund den Freund,
Wie ich Dich liebe, Rätselleben –
Ob ich in Dir gejauchzt, geweint,
Ob Du mir Glück, ob Schmerz gegeben.
Ich liebe Dich samt Deinem Harme;
Und wenn Du mich vernichten mußt,
Entreiße ich mich Deinem Arme,
Wie Freund reißt sich von Freundesbrust.
Mit ganzer Kraft umfaß ich Dich!
Laß Deine Flammen mich entzünden,
Laß noch in Glut des Kampfes mich
Dein Rätsel tiefer nur ergründen.
Jahrtausende zu sein! zu denken!
Schließ mich in beide Arme ein:
Hast Du kein Glück mehr mir zu schenken –
Wohlan – noch hast Du Deine Pein.
Ég hef fundið eitt ljóð og komist að því að bækur hennar voru „svona skáldsögur um konur og stelpur“, svo ég þýði gróft úr þýsku. Þetta er áreiðanlega rangþýtt, 'etwa' þýðir áreiðanlega eitthvað annað í samhengi setningarinnar en „svona“.
Hér kemur ljóðið sem Nietzsche féll fyrir, Hymnus an das Leben. Sé því flett upp á Wikipediu er það skráð sem lag eftir Nietzsche – en hann samdi einmitt lag við kvæðið. Í einhverri hliðarsetningu er svo minnst á skáldið.
Gewiß, so liebt ein Freund den Freund,
Wie ich Dich liebe, Rätselleben –
Ob ich in Dir gejauchzt, geweint,
Ob Du mir Glück, ob Schmerz gegeben.
Ich liebe Dich samt Deinem Harme;
Und wenn Du mich vernichten mußt,
Entreiße ich mich Deinem Arme,
Wie Freund reißt sich von Freundesbrust.
Mit ganzer Kraft umfaß ich Dich!
Laß Deine Flammen mich entzünden,
Laß noch in Glut des Kampfes mich
Dein Rätsel tiefer nur ergründen.
Jahrtausende zu sein! zu denken!
Schließ mich in beide Arme ein:
Hast Du kein Glück mehr mir zu schenken –
Wohlan – noch hast Du Deine Pein.
18.12.06
Frændgarður
Það er bara vegna þess að hann hefur ekki áhuga segir kona fyrir utan gluggann minn og samferðamaður svarar hana í kaf: Nei! Það er ekki … og svo fara þau burt og þannig líður dagurinn – djöfulsins regn og slabb og slydda og slor! Ekki að maður haldi ekki höfðinu upp úr ræsinu, ekki að maður drukkni í þessu en ó!
Jæja. Ég ætla að mæla með fleiru. Ég mæli með því að sem flestir leggi leið sína í það sem héðan í frá má heita Höll hégómans: Borgarbókasafn Reykjavíkur, aðalsafn, niðri í bæ, heitir „í Grófinni“ held ég. Þar hanga nú myndir af mér og vinum mínum undir titlinum „Skrásetning kynslóðar“. Og ljósmyndarinn, hann Björn, er góður. Fá skref niður í Borgarbókasafn, eitt lítið skref inn í eilífðina. Eilífðin er náttúrulega hégómi eins og annað.
Muna: Tala meira eins og Kierkegaard. Guð mun dæma – hégómi. Sagan mun dæma – hégómi. Dagarnir líða – hégómi.
Samræða í jólaboði
Ég: Hvað segirðu, hvað ert þú að gera þessa dagana?
Litli frændi: Ég er á leiðinni í trúboð til Pakistan.
Jæja. Ég ætla að mæla með fleiru. Ég mæli með því að sem flestir leggi leið sína í það sem héðan í frá má heita Höll hégómans: Borgarbókasafn Reykjavíkur, aðalsafn, niðri í bæ, heitir „í Grófinni“ held ég. Þar hanga nú myndir af mér og vinum mínum undir titlinum „Skrásetning kynslóðar“. Og ljósmyndarinn, hann Björn, er góður. Fá skref niður í Borgarbókasafn, eitt lítið skref inn í eilífðina. Eilífðin er náttúrulega hégómi eins og annað.
Muna: Tala meira eins og Kierkegaard. Guð mun dæma – hégómi. Sagan mun dæma – hégómi. Dagarnir líða – hégómi.
Samræða í jólaboði
Ég: Hvað segirðu, hvað ert þú að gera þessa dagana?
Litli frændi: Ég er á leiðinni í trúboð til Pakistan.
Mellel
Sem nörd mæli ég með þessu við alla sem nota Apple tölvur til að skrifa texta og finnst Microsoft Word óumræðilega ljótt og asnalegt forrit: Mellel. Búinn að prufukeyra um hríð og keypti loks forritið í dag. Einn af stórkostlegri og sjálfsagðari fítusum er að vinna „fullscreen“ – þannig að ekkert sé á skjánum nema stafirnir manns.
Fullnægjandi leikhus
And Björk of Course í Borgó, fyrir löngu. Eftir Þorvald Þorsteinsson, en ég man ekki hver leikstýrði. Anna, í leikstjórn Þorleifs Arnarssonar í Iðnó fyrir nokkru. Pönkaraleiksýning í Berlín, þar sem akróbatar fylltu upp í tímann sem sagann náði ekki að kovera – verkið var um hægrisinnaða stjórnmálamenn sem lentu í maga hvals. Sylvía Nótt, sem enn er fullnægjandi þó að maður nenni ekki endilega að fylgjast með henni, hún er að klára það sem hún hóf … sýnir siðferðilega festu í skilningi Kierkegaards og Lacan, ómórölsk, jafnvel andmórölsk, en ethical í hinum trúarlega skilningi. Allar eiga uppákomurnar sameiginlegan háska og gáska, og að vera ofurmeðvitaðar um heiminn sem þær eru unnar inn í. Allar aðrar sýningar sem ég man, að meðtöldu því, vitaskuld, sem heitir „well-made“ í Bretlandi, eru einfaldlega of dannaðar.
Adorno var klár, og aðgreining hans milli hámenningar og lágmenningar meikar sens, hvaða orð sem maður kýs að nota yfir fyrirbærin: lágmenning er tepruleg en klúr, hámenning er háskaleg en kann sig.
Er að reyna að rifja upp eitthvað fleira útlenskt sem hefur kikkað fyrir mér … manni finnst eilítið vandræðalegt að játa það, nú á dögunum eftir framúrstefnuna, dögunum eftir framtíðina, en hefðbundin form eru bara ekki krassandi. Lausnin á þreytu hinnar stöðugu enduruppfinningar er ekki fólgin í flótta inn í liðna daga upphafs, miðju og endis. Því miður. Hélt það um hríð.
Ekki að ég hafi séð nándar nærri allt sem farið hefur á svið á Íslandi, ekki að ég sé góðvinur leikhússins. En mig langar að fara að kenna leikhúsinu að einhverju leyti um það, frekar en bara sjálfum mér. Það er ekki upp á mitt menningarstig að klaga, heldur leikhússins.
Adorno var klár, og aðgreining hans milli hámenningar og lágmenningar meikar sens, hvaða orð sem maður kýs að nota yfir fyrirbærin: lágmenning er tepruleg en klúr, hámenning er háskaleg en kann sig.
Er að reyna að rifja upp eitthvað fleira útlenskt sem hefur kikkað fyrir mér … manni finnst eilítið vandræðalegt að játa það, nú á dögunum eftir framúrstefnuna, dögunum eftir framtíðina, en hefðbundin form eru bara ekki krassandi. Lausnin á þreytu hinnar stöðugu enduruppfinningar er ekki fólgin í flótta inn í liðna daga upphafs, miðju og endis. Því miður. Hélt það um hríð.
Ekki að ég hafi séð nándar nærri allt sem farið hefur á svið á Íslandi, ekki að ég sé góðvinur leikhússins. En mig langar að fara að kenna leikhúsinu að einhverju leyti um það, frekar en bara sjálfum mér. Það er ekki upp á mitt menningarstig að klaga, heldur leikhússins.
17.12.06
Gesturinn eini
Þetta verður blogglegt blogg … um daginn og veginn … sit á Café Amor á Akureyri og bíð þess að trölli komi úr sturtu, brjálaður yfir því að ég notaði handklæðið hans. Kannski eigum við pening fyrir leigubíl á flugvöllinn, annars munum við eiga hvít jól á Akureyri. Ég held reyndar að við höfum aldrei farið svo samferða úr húsi að báðir eigi klink í einu.
Í gær lásum við upp á Amtsbókasafninu – einhverju reisulegasta bókasafni landsins – fyrir einn áheyranda. Kunningja okkar að sunnan, sem var staddur hér ásamt lunganum af yngri fastagestum Næsta bars, vegna leiksýningar. Þannig veitir Nýhil heildarlausnir í uppákomum og kemur með eigin áheyrendur.
Frk. Lay Low og vinir hennar voru hins vegar svo vinsamleg að bjóða okkur að lesa á tónleikum sínum um kvöldið, þar sem mættu eilítið fleiri heimamenn.
Það var þá eftir að við sáum þessa leiksýningu sem dró hálfan Næsta bar á Norðurland. Sýningin, Hr. Kolbert, var ágæt, jafnvel þrælfín. Mig grunar reyndar að ég hafi séð hana áður … ég er eiginlega viss um að ég hef séð hana áður og fæ þá á tilfinninguna að ég sé fastagestur leikhúsanna í London, sem er víst ekki tilfellið. En maður – ég – verð alltaf fyrir vonbrigðum í leikhúsi. Nær undantekningalaust. Það eru einhver djúpstæð vonbrigði sem næstum því allar, hugsanlega alveg allar, leiksýningar sem ég hef séð skilja eftir sig. Frumspekilegar væntingar, sem ég veit ekki hvort ég verð bara að eiga við sjálfan mig eða saka leikhúsið um að ala á. Eða kannski hefur þetta eitthvað með texta og líkami að gera … lestur leikrita hefur fullnægt mér á máta sem uppsetningin sjálf gerir aldrei … ekki fyllilega texti, ekki fyllilega bíó. Rangt form? Málamiðlun?
Í gær lásum við upp á Amtsbókasafninu – einhverju reisulegasta bókasafni landsins – fyrir einn áheyranda. Kunningja okkar að sunnan, sem var staddur hér ásamt lunganum af yngri fastagestum Næsta bars, vegna leiksýningar. Þannig veitir Nýhil heildarlausnir í uppákomum og kemur með eigin áheyrendur.
Frk. Lay Low og vinir hennar voru hins vegar svo vinsamleg að bjóða okkur að lesa á tónleikum sínum um kvöldið, þar sem mættu eilítið fleiri heimamenn.
Það var þá eftir að við sáum þessa leiksýningu sem dró hálfan Næsta bar á Norðurland. Sýningin, Hr. Kolbert, var ágæt, jafnvel þrælfín. Mig grunar reyndar að ég hafi séð hana áður … ég er eiginlega viss um að ég hef séð hana áður og fæ þá á tilfinninguna að ég sé fastagestur leikhúsanna í London, sem er víst ekki tilfellið. En maður – ég – verð alltaf fyrir vonbrigðum í leikhúsi. Nær undantekningalaust. Það eru einhver djúpstæð vonbrigði sem næstum því allar, hugsanlega alveg allar, leiksýningar sem ég hef séð skilja eftir sig. Frumspekilegar væntingar, sem ég veit ekki hvort ég verð bara að eiga við sjálfan mig eða saka leikhúsið um að ala á. Eða kannski hefur þetta eitthvað með texta og líkami að gera … lestur leikrita hefur fullnægt mér á máta sem uppsetningin sjálf gerir aldrei … ekki fyllilega texti, ekki fyllilega bíó. Rangt form? Málamiðlun?
15.12.06
Með Austmönnum
Ég er á Akureyri. Akureyri er fallegur bær. Svo undrum sætir jafnvel. Þessi fjörður. Þetta er eins og best gerist í Svíþjóð. Og hér talar fólk – í það minnsta leigubílstjórinn og konan sem á fornbókabúðina – eitthvað annað tilbrigði við skandinavísku en ég þekki fyrir sunnan. Ég talaði illa um Reykjavík við leigubílstjórann og við hlógum. Þetta er yndislegt. Jólin eru á Akureyri.
Amtsbókasafnið kl. 14:00 laugardaginn 16. desember: Upplestur: Haukur Már & Eiríkur Örn: Svavar Pétur & 20. öldin & Eitur fyrir byrjendur: gaman: mætið, þið Norðmenn.
Uppfærsla: Eiríkur fastur á: flugvellinum í: Reykjavík á meðan: ljósmyndasýningin okkar opnar í: 2 km fjarlægð eða: svo.
Áfram Norðmenn Au-austmenn! Og fljúgið nú, í guðanna bænum. Hvað gerir maður annars af sér einn á Akureyri ef: konan manns festist annars staðar vegna: þoku?
Hefði ég uppgötvað þetta með tvípunktinn fyrr hefði ég: kannski sent ljóð í: Ljóðstaf Jóns úr: Vör. Gott: trix.
Amtsbókasafnið kl. 14:00 laugardaginn 16. desember: Upplestur: Haukur Már & Eiríkur Örn: Svavar Pétur & 20. öldin & Eitur fyrir byrjendur: gaman: mætið, þið Norðmenn.
Uppfærsla: Eiríkur fastur á: flugvellinum í: Reykjavík á meðan: ljósmyndasýningin okkar opnar í: 2 km fjarlægð eða: svo.
Áfram Norðmenn Au-austmenn! Og fljúgið nú, í guðanna bænum. Hvað gerir maður annars af sér einn á Akureyri ef: konan manns festist annars staðar vegna: þoku?
Hefði ég uppgötvað þetta með tvípunktinn fyrr hefði ég: kannski sent ljóð í: Ljóðstaf Jóns úr: Vör. Gott: trix.
13.12.06
Egill amtimans
„Er þá nokkuð annað ráð en að núllstilla ártalið og taka upp kommúnisma að kambódískri fyrirmynd? Jafna allt við jörðu?“ – hefur Egill Helgason með velþóknun eftir Andrési Magnússyni, sem valkost við það að fjölga fátækum börnum í landinu, ef ég skil rétt. Hlutfallslega fátækum, nota bene, hlutfallslega fátækum börnum. Eins og meðlimir vantrúarvefsins koma manni fyrir sjónir sem stækustu bókstafstrúarmenn landsins – „Stendur þetta kannski ekki í Biblíunni!?“ – þá virðist ákveðinn hluti hægrimanna vera einu eftirlifandi trúfífl kommúnistaleiðtoga. Jú, það er rétt, piltar, eini valkosturinn við hraðamet í stéttskiptingu eru fjöldamorð. Eini valkosturinn við George Bush er Osama Bin Laden. Eini valkosturinn við ferskeytluna er upplausn og hnignun íslenskrar menningar og eini valkosturinn við Halldór Laxness er Gunnar Gunnarsson.
Ég er annars að lesa Loft Guðmundsson – skemmtilegt. Meiri Loft, minni Egil.
Skemmtilegt annars að í sama pistli lýsir Egill yfir vonleysi sínu í garð nýrrar útgáfu, ekki síst vikublaðs sem hefur lýst því yfir að ætla að stunda alvöru fréttaskýringar og eiga enga vini. Er ekki Egill Helgason einmitt of vinmargur? Væri ekki snjallast að gera hann að bæjarstjóra einhvers staðar, jafnvel bæjarfógeta? Ekki að ég ætli að fara að blanda mér í þjóðmálin, ég sem er bara kona.
Ég er annars að lesa Loft Guðmundsson – skemmtilegt. Meiri Loft, minni Egil.
Skemmtilegt annars að í sama pistli lýsir Egill yfir vonleysi sínu í garð nýrrar útgáfu, ekki síst vikublaðs sem hefur lýst því yfir að ætla að stunda alvöru fréttaskýringar og eiga enga vini. Er ekki Egill Helgason einmitt of vinmargur? Væri ekki snjallast að gera hann að bæjarstjóra einhvers staðar, jafnvel bæjarfógeta? Ekki að ég ætli að fara að blanda mér í þjóðmálin, ég sem er bara kona.
8.12.06
Skáld nútímans
„Skáld nútímans forðast ýkjur í alvarlegri ljóðum sínum og kjósa fremur að beita hófsamari stílbrögðum.“
Efnisgrein úr kennslubók í kveðskapartrixum fyrir framhaldsskóla. Fyrst gefin út 1994.
Efnisgrein úr kennslubók í kveðskapartrixum fyrir framhaldsskóla. Fyrst gefin út 1994.
4.12.06
Þýða tómat, fá sér svo blund fyrir heimsendi
Einhvers staðar var mér bent á það um daginn að enginn veit hvernig tómatar brögðuðust fyrir fimmtíu árum. Bragðminni gengur ekki milli manna, verður ekki skráð, erfist ekki milli kynslóða. Tómatar geta haldið áfram að seljast löngu eftir að þeir hafa glatað hinum upprunalegu eftirsóttu eiginleikum sínum, bragði og næringargildi, í viðleitni til flutningsvænnar fjöldaframleiðsluvöru. Og ekki það að tómatarnir í Bónus eru enn langtum betri en engir tómatar – ekki það heldur að mig langi að falla í þá syndafallsgildru að ímynda mér hinn upprunalega, hreina, óspillta tómat, andspænis rotnum og sjálfum sér ólíkum, firrtum tómati okkar daga. Punkturinn stendur eftir: tómatar voru ef til vill eitthvað allt annað hér einu sinni.
Bókmenntir eru, meðal annars, tilraun til að framlengja, fjölfalda, flytja út og skilja eftir minningar um bragðið af tómötum. Vonlaust verk, jájá, tómatar glatast í þýðingu, Dominos pítsur eru engar pítsur, spyrji maður Ítala. En þær eru þó eitthvað. Nuddaðu þér upp við hið ómögulega og neistaflugið gæti orðið fjölþjóðafyrirtæki.
Gullöld íslenskra bókmennta er núna, það er, í uppsiglingu, því að íslensk tunga er sökkvandi skip og ærin ástæða að hengja nokkra bragðlauka upp til þerris og skrásetningar. Eða halda veislu, fylla magann, æla. Hvað gerir tunga sem er sagt að hún eigi aðeins hálft ár eftir ólifað?
Einn kosturinn er vitaskuld að gera ekkert. Sem unglingur þóttist ég viss um að þegar kæmi að heimsendi myndi ég vilja taka þátt í svæsinni orgíu síðustu nóttina, nýverið áttaði ég mig á því að sennilega myndi ég helst vilja einfaldlega leggja mig.
Bókmenntir eru, meðal annars, tilraun til að framlengja, fjölfalda, flytja út og skilja eftir minningar um bragðið af tómötum. Vonlaust verk, jájá, tómatar glatast í þýðingu, Dominos pítsur eru engar pítsur, spyrji maður Ítala. En þær eru þó eitthvað. Nuddaðu þér upp við hið ómögulega og neistaflugið gæti orðið fjölþjóðafyrirtæki.
Gullöld íslenskra bókmennta er núna, það er, í uppsiglingu, því að íslensk tunga er sökkvandi skip og ærin ástæða að hengja nokkra bragðlauka upp til þerris og skrásetningar. Eða halda veislu, fylla magann, æla. Hvað gerir tunga sem er sagt að hún eigi aðeins hálft ár eftir ólifað?
Einn kosturinn er vitaskuld að gera ekkert. Sem unglingur þóttist ég viss um að þegar kæmi að heimsendi myndi ég vilja taka þátt í svæsinni orgíu síðustu nóttina, nýverið áttaði ég mig á því að sennilega myndi ég helst vilja einfaldlega leggja mig.
Jon Magnusson, blindingi
Reiðin sem birtist í auknu fylgi Frjálslynda flokksins um þessar mundir er sprottin af bælingu. Það sem er bælt, það sem ekki er til umræðu er hið alþjóðlega fjármagnskerfi, sem endurskipar nú samfélögum okkar. Þessi endurskipan samfélaga gerist til dæmis á eftirtalda tvo vegu. Í fyrsta lagi er fjármagn gjarnan lánað þangað sem vextir eru háir, sem þýðir að meðan Seðlabankinn er viljugur að hækka vexti má greiða lán með lánum og enn sér ekki fyrir endann á því hversu spennt íslenskt hagkerfi getur orðið. Spennt í þeirri afar áþreifanlegu merkingu að hér skulda allir allt, með fljótandi okurvöxtum, og mega því yfirleitt ekki við því lágmarkshnjaski að greiðsla tefjist um daga eða vikur. Bankarnir hafa því stofnað deildir til greiningar á byggðaþróun og hvaða borgarskipulag skilar bestri nýtingu fjármagns, sem aftur kallar á að húsinu sem ég bý í nú verði breytt í hótel. Sem gerir að ég hef ákveðið að flytja aftur til Frankfurt, þar sem spenna í hagkerfinu er eiginlega engin, þar er varla neitt hagkerfi, þar eru allir á bótum, bitlingum eða framfærslu foreldra sinna og lífið á kaffihúsunum þeim mun notalegra. Þetta er allt mjög áþreifanlegt.
Í öðru lagi flytur fólk einmitt búferlum milli landa, jafnvel heimshluta, ýmist til að sækja í eftirlætis kaffihúsið sitt, eða ala önn fyrir sjálfu sér og fjölskyldu. Þeir sem fljúga á milli í leit að partíi eða kaffihúsi eru einhvers konar aðall, þeir sem fljúga í leit að vinnu eru það ekki. Íslendingar tilheyra einkum fyrri flokknum, hvort sem þeir fara utan í sumarfrí, til náms, eða dvelja einfaldlega langdvölum í fátækari löndum og sötra ódýran bjór.
Þetta kerfi er blint, og nei, ekki eins og ástin, heldur einmitt á hinn veginn. Ástin er blind í því að vera tilbúin að upphefja hvern þann þátt í fari þolanda hennar sem rekur á fjörur gerandans … og ekki að þessi hugtök séu beinlínis nothæf í samhenginu. Hagkerfið er blint í því að sjá einfaldlega ekki fólk. Á meðan af nógu er að taka í þriðja heiminum, á meðan vinnuafl er framleitt hraðar en því verður ofbeitt, það er, á meðan hagkerfið rekur sig ekki á vegg, þarf það ekki að gefa neinum eiginleikum persóna gaum sem ekki koma starfi þeirra beinlínis við. Í fyrirsjáanlegri framtíð mun það ekki bitna á afkomu verktakafyrirtækja að starfsfólk þess sé einangrað frá samfélögunum sem það flyst til, til dæmis einfaldlega vegna tungumála. Þvert á móti má hafa af því nokkurn hag – þó ekki sé nema vegna þess að sá sem tilheyrir ekki samfélaginu umleikis sig hefur fátt betra við tíma sinn að gera en vinna.
Þess vegna er raunverulegrar réttindabaráttu þörf. Baráttu fyrir réttindum sem á fyrri tímum mannkynssögunnar hefur eiginlega ekki þurft að skilgreina, því þeim hefur ekki verið ógnað: réttindum til þeirrar grunnþekkingar sem veitir aðgang að samfélaginu sem maður býr í. Réttindin þarf ef til vill að skilgreina alþjóðlega, en þau verða aðeins útfærð og varin staðbundið. Hér og nú er um að ræða réttinn til að læra tungumál staðarins sem manneskja starfar á. Þetta er hið allra brýnasta atriði. En að auki má telja réttinn til að fylgjast með fréttum, réttinn til að njóta matar og lista – sem þýðir ekki sinfóníuhljómsveitarinnar eða Listasafns Íslands, sérstaklega, heldur hverra þeirra lista sem eru mönnum hversdagsnautn – og réttinn til að veita af sjálfum sér til baka. Þetta er afar vandmeðfarið, og jafnvel dálítið asnalegt, því þetta hafa hingað til verið sjálfsagðir fylgifiskar þess að vera manneskja, að tilheyra samfélagi. En þeir eru ekki sjálfsagðir lengur, og því þarf að benda á þá.
Vitaskuld er lygi að ekki hafi þurft að skilgreina þessi réttindi nokkru sinni fyrr, á dögum þrælasölunnar voru þau líka virt að vettugi.
Ef við höldum á annað borð til streitu þeirri stefnu að taka þátt í alþjóðahagkerfinu með tilheyrandi landflutningum er það skýlaus skylda þeirra fyrirtækja sem njóta góðs af innflutningi vinnuafls, að greiða kostnaðinn sem hlýst af að vernda þessi mannréttindi. Þá skyldu þarf að færa í lög.
Þar er verk að vinna, því samfélagsslit eru raunverulegur vandi.
Útlendingar eru það hins vegar ekki. Allur kjarni menningar okkar, allur kjarni okkar, með sínum kostum og göllum, með okkar kostum og göllum, er útlenskur.
Þriðja gerðin af blindu er hatur, nú rasismi: að dæma sérhvern þátt í fari manneskju eða menningarsamfélags sem rekur á fjörur manns neikvætt, finnast hann truflun, vilja hann burt. Fjórði kostur er að sjá.
Í öðru lagi flytur fólk einmitt búferlum milli landa, jafnvel heimshluta, ýmist til að sækja í eftirlætis kaffihúsið sitt, eða ala önn fyrir sjálfu sér og fjölskyldu. Þeir sem fljúga á milli í leit að partíi eða kaffihúsi eru einhvers konar aðall, þeir sem fljúga í leit að vinnu eru það ekki. Íslendingar tilheyra einkum fyrri flokknum, hvort sem þeir fara utan í sumarfrí, til náms, eða dvelja einfaldlega langdvölum í fátækari löndum og sötra ódýran bjór.
Þetta kerfi er blint, og nei, ekki eins og ástin, heldur einmitt á hinn veginn. Ástin er blind í því að vera tilbúin að upphefja hvern þann þátt í fari þolanda hennar sem rekur á fjörur gerandans … og ekki að þessi hugtök séu beinlínis nothæf í samhenginu. Hagkerfið er blint í því að sjá einfaldlega ekki fólk. Á meðan af nógu er að taka í þriðja heiminum, á meðan vinnuafl er framleitt hraðar en því verður ofbeitt, það er, á meðan hagkerfið rekur sig ekki á vegg, þarf það ekki að gefa neinum eiginleikum persóna gaum sem ekki koma starfi þeirra beinlínis við. Í fyrirsjáanlegri framtíð mun það ekki bitna á afkomu verktakafyrirtækja að starfsfólk þess sé einangrað frá samfélögunum sem það flyst til, til dæmis einfaldlega vegna tungumála. Þvert á móti má hafa af því nokkurn hag – þó ekki sé nema vegna þess að sá sem tilheyrir ekki samfélaginu umleikis sig hefur fátt betra við tíma sinn að gera en vinna.
Þess vegna er raunverulegrar réttindabaráttu þörf. Baráttu fyrir réttindum sem á fyrri tímum mannkynssögunnar hefur eiginlega ekki þurft að skilgreina, því þeim hefur ekki verið ógnað: réttindum til þeirrar grunnþekkingar sem veitir aðgang að samfélaginu sem maður býr í. Réttindin þarf ef til vill að skilgreina alþjóðlega, en þau verða aðeins útfærð og varin staðbundið. Hér og nú er um að ræða réttinn til að læra tungumál staðarins sem manneskja starfar á. Þetta er hið allra brýnasta atriði. En að auki má telja réttinn til að fylgjast með fréttum, réttinn til að njóta matar og lista – sem þýðir ekki sinfóníuhljómsveitarinnar eða Listasafns Íslands, sérstaklega, heldur hverra þeirra lista sem eru mönnum hversdagsnautn – og réttinn til að veita af sjálfum sér til baka. Þetta er afar vandmeðfarið, og jafnvel dálítið asnalegt, því þetta hafa hingað til verið sjálfsagðir fylgifiskar þess að vera manneskja, að tilheyra samfélagi. En þeir eru ekki sjálfsagðir lengur, og því þarf að benda á þá.
Vitaskuld er lygi að ekki hafi þurft að skilgreina þessi réttindi nokkru sinni fyrr, á dögum þrælasölunnar voru þau líka virt að vettugi.
Ef við höldum á annað borð til streitu þeirri stefnu að taka þátt í alþjóðahagkerfinu með tilheyrandi landflutningum er það skýlaus skylda þeirra fyrirtækja sem njóta góðs af innflutningi vinnuafls, að greiða kostnaðinn sem hlýst af að vernda þessi mannréttindi. Þá skyldu þarf að færa í lög.
Þar er verk að vinna, því samfélagsslit eru raunverulegur vandi.
Útlendingar eru það hins vegar ekki. Allur kjarni menningar okkar, allur kjarni okkar, með sínum kostum og göllum, með okkar kostum og göllum, er útlenskur.
Þriðja gerðin af blindu er hatur, nú rasismi: að dæma sérhvern þátt í fari manneskju eða menningarsamfélags sem rekur á fjörur manns neikvætt, finnast hann truflun, vilja hann burt. Fjórði kostur er að sjá.
Gerast áskrifandi að:
Færslur (Atom)