Í guðanna bænum, enga kaldhæðni!

Þar sem sumir sjá bara vandamál sjá aðrir lausnir. Írak. Land tækifæranna.

Vandinn við heimspekinám, svona praktískt, hvað hversdagslegar forsendur lífsins varðar, er að það er sérmenntun einmitt í hinu, að sjá vandamál þar sem aðrir sjá lausnir. Þetta er voða gott fyrir mannsandann og stundum vonar maður að þetta geti reynst gott fyrir sitthvað fleira … hversdagslegra? Hvað er hversdagslegra en mannsandinn? – jæja, en frá degi til dags, þegar maður vill koma sér úr sporunum, þá er alltaf einhver helvítis Zenó í manni.

Næsta stig kapítalismans: þegar fátækasti verkalýður þriðja heimsins sér um kaup og sölu hlutabréfa fyrir hönd eigendanna. Á ljósmyndum virðast reyndar kauphallir Vesturlanda og skóverksmiðjur þriðja heimsins ekki svo ólíkar …

Auðmagn ljóðanna

Jæja, ég get ekki sagt að gagnrýnendur hafi kokgleypt bókina mína þessi jól, þó einhverjir hafi verið hrifnir. Einn mikils metinn rithöfundur sagðist þó vera orðin grúppían mín og annar, jafnvel eftirlætis höfundur sjálfs mín, bloggaði einhvers staðar af öðru tilefni að ég væri skásti rithöfundurinn meðal nýhilista. Ætla ég að espa lesendur til að kaupa Svavar Pétur & 20. öldina á þessum hæpnu forsendum? Já, og það sem meira er, ég ætla að lofa öllum sem finnst þeir sviknir áheyrn, og mun reyna að mæta þörfum lesenda betur í næstu bók.

Ég er annars kominn í vinnu fyrir alþjóðlegt risafyrirtæki – þegar ég mætti í þýðingaklefann í gær beið mín verkefni fyrir ekki minni kúnna en Google. Þeir þarna, sniðugu strákarnir, eru að fara að herja á íslenskan auglýsingamarkað. Og hvernig er það þá að vera hnit í svona yfirgengilega íturvöxnum hýper-auðmagnsstrúktúr? Notalegt. Mér finnst ég aðeins meira til en áður.

Ég lofa að nota 'auðmagn ljóðanna' aldrei sem titil á neitt nema þessa bloggfærslu.

Já, og Kristur er kominn

Djöfull er Guardian ó-geðs-lega skemmtilegt blað:

In a week in which we hardly need reminding that religion is the answer, not the problem, there is excellent news for imbeciles, or "Scientologists" as the sect's leaders euphemistically insist on referring to its followers. Specifically, Tom Cruise is the new Jesus. Right backatcha, Richard Dawkins!

Ef ég bara vissi hvað lögin heita …

Stráin stingast upp og innundir

stilla hjartans strengi í fimmundir.

Ólöf Arnalds lætur bráðum frá sér plötu sem ég nýt þeirra óheyrilegu forréttinda að hafa fengið að hlýða á síðustu vikur, óútgefna. Mann langar að tala kristilega, um náð og mildi … þið vitið það kannski ekki ennþá, en þið eruð að bíða eftir þessu. Í andakt. Ég hef ekki beðið um leyfi til að láta þessi textabrot hingað, og má það áreiðanlega ekki … en til að gefa mér örstutt hlé frá prófarkalestri oftáðurnefnds sölubæklings um tengivagna fyrir dráttarvélar leyfi ég mér það samt:

Ég hef ekki alla tíð

notið láns að vera fundvís

verið auðtrúa en

stundum undirförul samt.

Fetað hef ég margan stíg.

Setið lengur en ég undi,

ekki viljað stoppa

fyrr en staðnæmdist við þig.

Þegar allt kemur til alls

verður allt annað að engu.

Þegar allt í mér mætir öllu í þér

má ég vera hjá þér lengur?

Laun heimsins eru ekki vanþakklæti

Ég var að fá símtal. Bréf í Kópavogi. Stjórn ritlaunasjóðs þakkar mér fyrir að sækja um en því miður. Bendir mér á næsta umsóknarfrest. Ég sit annars í Reykjavíkurakademíunni og þýði sölubækling fyrir tengivagna, er í miðjum skelskrokksvagni með ábreiðuvindu. Ég verð þá bara hérna. Bið að heilsa heiminum, sjáumst að ári.

Laun heimsins eru mútur.

Virtúal

Engels er að vinna. Kínverjar skjóta niður gervihnetti – og nasistar opna höfuðstöðvar í landinu handan fjarskans. Allt sem heitir kapítal og andstyggð er að verða fullkominn skáldskapur um sjálfan sig og bráðum getum við sem erum ekki peningur verið í friði hérna megin línunnar sem skilur að það sem er til og hitt sem er það ekki. Bara nokkur skref í viðbót, Frodo, svona … henda hringnum …

Ég er annars búinn að skipta um skoðun á Moggablogginu. Ég er ósammála Stefáni Pálssyni, þetta er ágætt, það má jafnvel segja: þetta er þing. Gæti styst í lýðræði í landinu. Þrátt fyrir að ekkert gott gerist af sjálfu sér, eins og annað lögmál varmaaflsfræðinnar kveður á um, þá er óþarfi að vera bara svartsýnn um afleiðingar Netsins héðan af.

Pop

1. Pomo og porno – það fer eftir letri en rafrænn lesbúnaður lendir áreiðanlega í vandræðum með að greina orðin að.

2.  I think that the true infertility is the very lack of meaningful historical experience. It’s a society of pure meaningless hedonism. Today, ideology is no longer big causes such as socialism, equality, justice, democracy. The basic injunction is ‘have a good time’ or to put it in more spiritualist terms ‘realize yourself’. This is why I think Dalai Lama is such a big hit. He preaches enlightened Hollywood egotism; be happy, realize your potentials and so on and so on. And this is our despair today. I think that this film gives the best diagnosis of the ideological despair of late capitalism. Of a society without history, or, to use another political term, bio politics. And my god, this film literally is about bio politics. Zizek um Children of men.

3. Annars … fallegur dagur, vel nýttur. Vaknaði fjögur í nótt og tók til starfa, lauk heilum vinnudegi kl. 12. Til fyrirmyndar. Leit síðan við í bókabúð og las að það er gott fyrir listamenn að búa í Berlín. This is our despair today.

4. Get ekki lengur á mér setið, get ekki þagað yfir þessu, get ekki kóað með þessari kvenlegu uppgerðarhógværð vinkonu minnar. Árið 2001 var það Ólafía Erla vinkona mín sem benti mér á blogg Stellu og Kristjáns, sem í kjölfarið rataði á síður Morgunblaðsins.

Hlekkur tileinkaður Agli Helgasyni

This tendency to remain on the surface, touch a topic, point to an article without even giving a proper opinion about it apart from it being worth mentioning, is widespread and is foundational to blogging. How many of the postings, we can ask with Cornel West, are Socratic questioning? Why is the blogosphere so obsessed with measuring, counting, and feeding, and so little with rhetoric, aesthetics, and ethics? We should not end with moral questions. The wish to overcome nihilism goes back to Nietzsche and is also relevant in the context of blogging. How to overcome meaninglessness without falling back into centralized meaning structures is the challenge that the blogging millions pose.

Um blogg sem tómhyggju.

Get ekki þagað lengur

Nú hætti ég þessari uppgerðarhógværð og bendi alþjóð á að fyrsta grein íslenskra fjölmiðla um blogg var, að því er ég best veit, skrifuð í Morgunblaðið sumarið 2001, hún var heil opna og höfundur var ég, þá sumarblaðamaður á Daglegu lífi. Ég tók viðtal við Salvöru Gissurardóttur, Sigga Pönk og Stellu og Kristján. – Kristjáni þykir trúlegt að íslenskir bloggarar séu um 70 talsins. "Það eru alltaf einhverjir að bætast við," segir Stella "en fáir sem halda út svona lengi."

Zizek og frestunaráráttan X: Parallax og hin óhugsandi leiðarlok

Það sem Zizek gerir: Hann beitir hugtakasörpum Lacans og Marx hvorum á annan og þeim saman á samtímann. Þessi greiningartæki eru borar, með þeim rannsakar hann þá virkni sem hugsanlega liggur að baki ásýnd veruleikans. En vegna þess að hugtakasarparnir koma ekki bara hvor úr sinni áttinni heldur fjalla um ósættanlega fleti tilvistar okkar – innra líf sjálfsverunnar annars vegar og söguleg öfl samfélagsþróunar hins vegar – lýkur athuguninni ekki einfaldlega með niðurstöðu, heldur halda skoltarnir áfram að glefsa hver í annan … hreyfingin í textum hans minnir á leik að tveimur seglum, sem maður getur snúið ýmist svo að þeir dragist hvor að öðrum, skelli saman og allt falli í ljúfa löð, eða á hinn bóginn snúið svo að þeir fælast hver annan – og reyni maður með handafli stöðugt að láta þá nálgast leikur allt á reiðiskjálfi. Ég veit ekki hvort þessi líking segi nokkrum öðrum en sjálfum mér nokkurn skapaðan hlut – en sýnið smá þolinmæði.

Í nýjasta riti sínu, The Parallax Gap, hefur Zizek loks fundið nafnorð yfir  viðvarandi þátt í öllum skrifum hans sem hingað til hefur einkum birst í setningagerð á við: „But isn't it paradoxical that …“ – „However, isn't the exact opposite as true, that …“. Hugtakið, parallax, tekur Zizek frá japönskum heimspekingi sem fær það úr kjarneðlisfræði sem aftur fékk það að láni úr stjarnvísindum.

Upphaflega notast stjarnvísindi við þetta hugtak til að nefna muninn á því hvernig fyrirbæri birtist eftir því hvaðan er á það litið. Parallax bilinu er beitt til að mæla fjarlægð til himintungla, með því að bera saman afstöðu þeirra til tveggja staða á jörðinni.

Hugtakið byrjar hins vegar að tvista þegar því er beitt í skammtaeðlisfræði til að skýra róttækari mun á birtingu fyrirbæris: hvernig til dæmis ljós virðist í einni athugun vera bylgja en við aðra athugun eind. Hvort módelið um sig stenst fyllilega, en þau skila hvort sínum rannsóknarniðurstöðunum og eru ósamrýmanleg. Það sem meira er: módelin eru ekki einfaldlega módel og birtingarmyndin ekki einfaldlega birtingarmynd: hluturinn birtist ekki bara á ólíkan hátt frá ólíkum sjónarhólum, hann er annar. Ljós er bylgja sé horft á það á réttan hátt, það er eind sé það skoðað á annan.

Það er í þessari merkingu sem japanski heimspekingurinn sem ég man ekki hvað heitir beitir hugtakinu, og Zizek segist hafa beint eftir honum. Öllum helstu óleysanlegu mótsögnum heimspekinnar er komið fyrir sitt hvoru megin við parallax bilið. Maðurinn er súbékt, hann er sjálfsvitund og virðist hafa frjálsan vilja. Hins vegar eru söguleg öfl raunveruleg, einstaklingurinn er leiksoppur tungumáls, samfélags, stjórnmála, sögunnar. Sjónarmiðin tvö eru fyllilega ósættanleg, en af báðum má draga viðamikinn sarp sannfærandi niðurstaðna. Með orðalagi Zizeks: það er einmitt sem tvær hliðar á sama peningi sem þær geta aldrei mæst.

Í bókinni beitir hann þessu hugtaki á öll viðfangsefni sín – og minnist raunar á Halldór Laxness í samhengi stjórnmála og fagurfræði: að sem rithöfundur hafi hann fyllilega gengist við hinum tveimur ósættanlegu hliðum byltingarmálstaðar, þeirri „nótt heimsins“ sem sé upphaf fegurðarinnar, annars vegar, og hinum veraldlega pólitíska málstað hins vegar – hann nefnir Heimsljós sem skýrasta dæmið um þetta. Og ætti nú einhver að vera fús að verja pening í að fá manninn til landsins.

Skemmtilegastur, forvitnilegastur, erfiðastur að höndla, er Zizek hugsanlega þegar hugtakasörpunum tveimur slær saman í sameiginlegum orðum, á við blæti og súbékt, og hann lætur þeim  eftir að hafa tvö- eða þrefalt eðli.

Tvær ósættanlegar hliðar gefa orðunum leikrými, á sama hátt og objet petit a skapar lífinu skeiðvöll. Það er: Ég er ekki viss um að stærsti árangur af starfa Zizeks felist í að klára kerfi, þó að hann virðist á stundum halda og vilja það sjálfur – það sem virðist verðmætara eru stakar innsýnir, neistar af samslætti óstýrilátrar hugsunar við raunveruleika. Ef ég hef rétt fyrir mér gerir hann sér sennilega grein fyrir þessu sjálfur en veit að til að objet petit a skili góðu skeiði þarf maður raunverulega að sækjast eftir því – eins þó maður viti að það er húmbúkk, eins þó maður viti að í draumi sérhvers manns … o.s.frv.

Hvernig sem sagan mun dæma um heimspekilegan ávæning af starfa Zizeks er bókmenntalegt gildi hans ótvírætt, framúrskarandi jafnvel, og sem tækifærissinnaður textasmiður segi ég: einmitt í þeim skilningi sem Zadie Smith talar um í greininni sem ég var að lesa (Klúðrum betur):

A great novel is the intimation of a metaphysical event you can never know, no matter how long you live, no matter how many people you love: the experience of the world through a consciousness other than your own. And I don't care if that consciousness chooses to spend its time in drawing rooms or in internet networks; I don't care if it uses a corner of a Dorito as its hero, or the charming eldest daughter of a bourgeois family; I don't care if it refuses to use the letter e or crosses five continents and two thousand pages. What unites great novels is the individual manner in which they articulate experience and force us to be attentive, waking us from the sleepwalk of our lives. And the great joy of fiction is the variety of this process: Austen's prose will make you attentive in a different way and to different things than Wharton's; the dream Philip Roth wishes to wake us from still counts as sleep if Pynchon is the dream-catcher.

Heimspekileg kenning er þá, í það minnsta, allavega, burtséð frá öðru sennilegu ágæti, sem ómögulegt markmið, tól til að skrifa betri bókmenntir. Og Zizek er þá allavega, burtséð frá öðru sennilegu ágæti, mögnuð viðbót við þann sarp höfunda sem hafa sett sér fáránleg markmið eða óþolandi skorður, til að nudda sér upp við svo neisti af – alla Oulipo höfundana, til dæmis.

Og já, mér finnast þeir gjörsamlega óþolandi sem halda að heimspeki sé annað en bókmenntir. Heimspeki er einmitt önnur hlið á nákvæmlega sama peningi.

Hitt sennilega ágæti Zizeks er að honum er ekki sama um heiminn. Af því mega þeir rithöfundar sem halda að fagurbókmenntir snúist bara um fagrar bókmenntir draga lærdóm.

Aukaatriðin eru aðalatriði, Zizek er skáld, Írak snýst um okkur. Ég hef reynt að draga fram landslagið á bakvið orðin eða rýna í innviði textavélarinnar Zizek – lunginn af því feiknarmikla ritmáli sem hann hefur sent frá sér síðustu 15 ár eða svo snúa hins vegar að afar áþreifanlegum veruleika, inntak textans alls er atlaga að því að skilja það versta í samtíma okkar, losa pólitíska gagnrýni úr óþolandi hjólförum. Ég segi samantektinni lokið því ég nenni ekki meiru í bili, næ ekki að draga meira inn í þennan strúktúr án yfirlegu af öðrum toga – og hef í þokkabót gefið henni ásýnd niðurlags – en bæti við þessu broti úr grein um Írak, frá árinu 2003:

Direct American occupation of a large and key Arab country-how could this not generate a reaction of universal hatred? One can already imagine thousands of young people dreaming of becoming suicide bombers, and how that will force the U.S. government to impose a permanent high-alert emergency state. At this point, one cannot resist a slightly paranoid temptation: What if the people around Bush know this, what if this "collateral damage" is the true aim of the entire operation? What if the true target of the "war on terror" is American society itself-the disciplining of its emancipatory excesses?

Að auki: umfjöllun og ávísanir á fjöldamargar greinar.

Klúður

When writers admit to failures they like to admit to the smallest ones - for example, in each of my novels somebody "rummages in their purse" for something because I was too lazy and thoughtless and unawake to separate "purse" from its old, persistent friend "rummage". To rummage through a purse is to sleepwalk through a sentence - a small enough betrayal of self, but a betrayal all the same. To speak personally, the very reason I write is so that I might not sleepwalk through my entire life.

Zadie Smith í ágætri grein um skáldskap sem klúður. Annars á íslenska, merkilegt nokk, ekkert verulega gott orð fyrir failure – hugtak sem heilu menningarheimarnir grundvallast á.

Zizek og frestunaráráttan IX … hugmyndafræði, blæti, leti, vöntun

Ef til vill gerir síðasta færsla áður sjálfhverfa yfirskrift samantektarinnar meira viðeigandi en ég gerði ráð fyrir: það er ekki heiglum hent að festa fingur á því hvar frelsi eða lausn er að finna í skrifum Zizeks, ef til vill eru allar bækur hann endalaus frestun á svarinu við einmitt þeirri spurningu, ef til vill er byltingin það objet petit a sem heldur honum gangandi en yrði honum að falli að fá upp í hendurnar. Kannski ber að taka grafalvarlega slagorð búddista og Hertz bílaleigunnar: It's not the destination but the journey. Það má þá jafnvel tala um fjórðu keppnina meðal hugsuða: keppnin um að tefja lengst við að koma sér að efninu – en þar rústar Derrida sjálfsagt öllum keppinautum.

Það má halda því fram að heimspeki sé einmitt þessi töf – og útlistun Zizeks hér, kæruleysislegt svar við spurningunni Hvað er heimspeki, yrði þá til að greina að Foucault sem heimspeking og Chomsky sem aktívista.

Gott og vel: Blæti og hugmyndafræði.

Hugmyndafræði er sá sarpur óra sem grundvallar og viðheldur þeirri afstöðu manna til valdatengsla, samskiptahátta og hegðunarmynstra innan samfélags, að þau séu „hið eðlilega“. Þetta er hugmyndafræði í marxískum skilningi – þar sem hugtakinu er beint að ríkjandi ástandi, frekar en að hugmyndafræði þeirra afla sem leita breytinga. Eins og Zizek hefur orðað það er þó fyrsta skref hverrar hugmyndafræðilegrar hreyfingar að uppnefna allt nema sjálfa sig hugmyndafræði, greina hina.

Það er afar freistandi að beintengja óra og hugmyndafræði við mýtuna í meðförum Rolands Barthes. Ágætt dæmi um goðsagnir sem birtingarmynd hugmyndafræðilegra óra er yfirlitið um stöðu hlutabréfamarkaða í lok hvers fréttatíma. Eins og bent er á í Guardian grein á dögunum hefur þessi upptalning hvorki praktískt gildi né upplýsandi fyrir nokkurn mann – þeir sem versla með hlutabréf fara yfir nákvæmari tölur löngu áður en markaðir loka á kvöldin – þeir sem ekki versla með hlutabréf þurfa ekkert af þeim að vita nema þegar tilefni er til að gera markaðina að fyrstu frétt kvöldins, skyldi markaðshagkerfið einn daginn riða til falls eða í það minnsta svo og svo margir missa vinnuna. Upptalningin á stöðu markaða er þannig hreint ritúal, helgisiður til staðfestingar á grunngerð þjóðfélags okkar og áminningar um hver eða hvað ræður.

Hugmyndafræði gegnsýrir líf okkar og gerir vart við sig á þeim stöðum sem maður myndi síst ætla nokkra merkingu – fræg er orðin greining Zizeks á grunngerðum klósetta í Evrópu, sem ég nenni eiginlega ekki að rekja – kaupið Óarpláguna! – hún hefst á þeirri greiningu.

Jæja, gott og vel. Hugmyndafræði, blæti í skilningi Marx og blæti í skilningi Freuds – slá saman – upptalningin er að verða þreytt, ekki meiri orðabókarvinnu, næsta skref er hvað? Kannski parallax. Kannski.

Ég finn fyrir tendensinum til að ætla kenningunni að vera heil, um leið og ég ætla Zizek þó heldur að fást við kenningu en kerfisbundna heimspeki – það er, ég geri ráð fyrir, eins og hann marglýsir yfir sjálfur að sé óhjákvæmilegt, að hann nykri, en sjálfkrafa leitast þó nálgun svona samantektar við höfundarverk hans, við að draga þræðina saman, halda til haga, gera heilt, loka.

Forðumst að loka, en einhvern veginn þarf að ljúka þessu. Parallax, parallax, parallax. Næst, ef ég nenni.

Zizek og frestunaráráttan VIII b: Útúrdúr Calvinos

Italo Calvino skrifaði einhvers staðar sögu af tveimur mönnum sem eru teknir til fanga. Þeir þekkja ekki arkitektúr fangelsisins sem þeir eru í, vita aðeins að það er rammgert. Í klefanum taka þeir því að velta fyrir sér hvernig rammgerðasta hugsanlega fangelsi væri upp byggt. Þeir hugsa og teikna og skrafa og hanna og reyna að gera sér í hugarlund hið rammgerðasta hugsanlega fangelsi. Takist þeim það getur verið að engin leið sé út – þeir vita það þá fyrir víst. Það getur líka verið að þeir finni leið út úr teikningunni sinni af hinu rammgerðasta hugsanlega fangelsi – ef þeir skyldu einmitt vera staddir í því eru þeir þá hólpnir. Ef fangelsið sem þeir eru geymdir í er ögn auðveldara viðureignar en það sem þeir hafa teiknað eru þeir líka hólpnir.

Calvino vísar sjálfur til þessarar sögu í grein og segir þetta vera verkefni bókmennta á okkar dögum (en okkar dagar eru einmitt sjöundi áratugur 20. aldar): að gera okkur skýra grein fyrir öllum viðjunum sem halda okkur – hvort sem þá verður nokkur leið út eða ekki er þetta heiðarlegt viðbragð við angist.

Ef til vill er þetta verkefnið sem Zizek og fleiri fást nú við.

Zizek og frestunaráráttan VIII: Órar og vald

Skrefið inn í tungumálið, sem tekið er á spegilstiginu og svo endurtekið ævina á enda, heitir gelding: þegar skepnan verður maður. Táknmynd geldingarinnar er fallusinn. Geldingin afnemur unað til að geta síðan endurúthlutað honum í skömmtum – eða gefið loforð um endurúthlutun. Þannig nær tungumálið tökum á manninum.

Nú er ekki hægt að vera einfaldlega á móti geldingu, því án hennar væri engin mennska.

Og þar stendur hnífurinn í kúnni: valdið, höftin sem halda okkur í skefjum, berast ekki utan að og leggjast ofan á mennskuna, heldur eru þau kjarni mennskrar tilveru sjálfrar.

Til réttlætingar á tilkomu þessara trámatísku hafta fæðast órar. Þetta er þá skýring tvö á því hvað órar eru: Þeir eru tilraun til að breyta Fallinu, sem er viðvarandi ástand/hreyfing, í línulega sögu um eitthvað sem áður var og glataðist og við getum vonast til að hafa aftur uppi á.

Einhvers staðar notar Zizek rómantík riddarasagna til útskýringar. Riddarinn ráfar einn um heiminn og endrum og eins þarf hann að berjast fyrir völdum annars manns, einhvers konungs sem hann þjónar, hætta lífi sínu, sem annars er fyrst og fremst þung byrði og vondur matur. Til að gefa þessu lífi merkingu kemur til prinsessan sem hefur verið hneppt í gíslingu og riddarinn þarf að bjarga. Frásögnin fær upphaf, miðju og von um endi: einu sinni var prinsessa innan seilingar. Hún var numin brott af illmenni. Riddarinn eigrar um og slæst til að bjarga prinsessunni.

Það sem virðist aðalatriði er þannig aukaatriði og öfugt: Riddarinn slæst ekki til að bjarga prinsessunni – prinsessan er hluti af sögu hans til að hann haldi áfram að slást.

Úr hversdagslífinu þekkja menn þennan strúktúr og jafnvel meðvitaða beitingu hans, þegar þeir segjast þurfa að – kaupa mjólk, fá sér sígarettu, fara í bankann, jafnvel fara í vinnuna – til að réttlæta ferð úr húsi, þegar reyndin er ef til vill að fyrst og fremst þarf maður að fara úr húsi, gefa deginum sköpulag, og einmitt í því augnamiði gerir maður sér upp erindi, eða framleiðir nauðsyn.

Tilvera mannsins grundvallast á órunum sem afvegaleiða hann – mennskan er úr leið – krókaleiðirnar sem við förum úr einu legi í annað (og já, eins og Freud sjálfum hættir Zizek til að miða orðræðu sína og skýringar einvörðungu við gangkynhneigða karlmenn. Hér er hinn seki þó  ég sjálfur, get ekki stillt mig, finnst myndin of góð.).

Ef geldingin og það að gangast við valdi er frumforsenda sjálfrar mennskunnar, sem er þá bara þessi bugða eða dæld valdsins í það sem ekkert er, hvaða frelsun er þá hugsanleg? Samtímum spurninguna – næst.

Zizek og frestunaráráttan VII b: útúrdúr um Foucault

„Ef marka má þær sögur var frjálsræði hans þó nokkuð mikið og greinilegt að hann hefur verið algjörlega undir ægivaldi mannsins og heilaþveginn af honum,“ segir Stefán Friðrik Stefánsson, Akureyringur, um nýlausa, áður mannrænda drenginn í Ameríku, á Moggablogginu og hittir foucaultískan/freudískan/marxískan nagla á höfuðið. Ef marka má sögur af samtímanum er frjálsræði okkar þó nokkuð mikið og greinilegt að við höfum verið algjörlega undir ægivaldi siðmenningarinnar/lýðræðislegs markaðskapítalisma/orðanna/föðurins og heilaþvegin af því öllu saman.

Gott ef ekki mætti halda því fram með góðu, til að umorða alla þá sem taka þátt í keppninni um langsóttustu skilgreiningu hafta, að við séum öll með Stockholm Syndrome, full af skilningi og samúð með mannræningjunum sem hafa okkur í gíslingu.

Þar sem Zizek er keppnismaður þarf hann að gera grein fyrir því að kenning hans gangi skrefinu lengra en Foucault gerði, en stundum virðist mér trompið vera af sama toga og tromp guðfræðingsins sem ég áður minntist á, sem sá Nietzsche um einsemd mannsins í heiminum en hækkaði um dæmandi auga hins milda föður handan tómsins. Af sama toga að því leyti að þá má vart á milli sjá … og er í öllu falli ekki augljóst að einmitt þannig sé maðurinn miklu einni.

Foucault, sem ég þekki fyrst og fremst af afspurn (hér má sjá Foucault og Chomsky tala saman og Foucault, svo að segja, væna Chomsky og félaga um Stockholm syndrome – í myndbrotunum tveimur rata þeir beint, í knöppu máli, á grundvallarmuninn á nálgun sinni, svo manni finnst þeir eiginlega vera að leika í leikriti um sjálfa sig) beitir eiginlega formgerð kantískrar þekkingarfræði á siðmenningu: líkt og Kant staðsetur hlutinn í sjálfum sér handan sjóndeildarhrings skynjunarinnar, þar sem það næsta sem við komumst hlutnum í sjálfum sér er að greina sjóndeildarhringinn og skilja lögmál skilnings okkar, staðsetur Foucault „aðra mennsku“ – hvort sem það er maðurinn eftir byltingu eða maður annarra menningarheima, handan sjóndeildarhrings okkar siðmenningar og valdaneta, þar sem það næsta sem við komumst skilningi á því sem er handan við er að greina þennan sjóndeildarhring, skilja útlínur okkar eigin veraldar, að því leyti sem veröldin og við erum þekking/vald.

Ég hef svo sterkan grun um að þarna séu Foucault og Zizek á alveg sömu slóðum, þó að þeir komi hvor úr sinni áttinni, að ég legg ekki í samanburð í augnablikinu. Það er, ég geri mér ekki skýra grein fyrir því hvort hrifning Zizeks af andstæðupörum (af taginu 0-1, frekar en 1-2) sé til marks um grundvallarmun á hugsuðunum tveimur, eða yfirborðsatriði. Get bara rétt imprað á Foucault, og sjálfsagt var þetta hávafasöm ofureinföld, svo haldið áfram að útlista Zizek. Þeir sem vilja skilgreina venslin nánar: plís. By all means.

Zizek og frestunaráráttan VII: Þráttir og frelsun

Jú, vegna þess að verkefni Zizeks er frelsun. Zizek er þátttakandi í þremur keppnum eða tveimur og hálfri, að minnsta kosti: keppninni um að skilgreina einasta manninn í heiminum, keppninni um langsóttustu skilgreininguna á höftum og þar með keppninni um hneykslanlegasta ásetninginn/ómögulegasta verkefnið/róttækustu byltinguna.
Einasta manninn í heiminum að því leyti sem ég greindi frá í fyrstu færslu, maður má ekki hlýða neinum fulltrúa/skjólstæðingi yfirsjálfsins (ekki heldur þeim sem segir að ekki megi hlýða neinum fulltr…).
Langsóttustu skilgreininguna á höftum því að hann gengst við Foucault og öllum yfirlýsingum póstmódernískra hugsuða um annmarka frelsisins – en hann sér Foucault og hækkar um Lacan: eins og maðurinn er einn í heiminum á hann þó ekki eina einustu löngun sína sjálfur – þegar hann leitast við að fullnægja löngunum sínum af mestu kappi er hann líka að hlýða. Bæði ákallið um eftir nautn og ákallið eftir frelsi geta umbreyst í skylduboð, orðið kvaðir til að sinna, djöfullinn á heila grímubúningaleigu og ekki af verri endanum.
Hneykslanlegasta ásetninginn/ómögulegasta verkefnið/róttækustu byltinguna að því leyti sem Lenín og Lacan starfa hið ytra og hið innra og sá sem tekur mark á báðum og vill gera frelsunarverkefni beggja að sínu á ærinn starfa fyrir höndum.

Klárum þráttirnar áður en við víkjum að einstökum tilfellum pólitískra hugmynda og væntinga Zizeks – við eigum eftir að víkja öðrum hugsanlegum misskilningi frá.

Andstaðan berst ekki utan að. Sú andstaða sem rís við tiltekið ástand innan sögulegra þrátta, er afurð ástandsins sjálfs. Hún er það sem er ofaukið í því sjálfu. Nýlegt dæmi á Íslandi væri: Staða: einhæft viðskiptalíf í viðjum Sambandsins, fjölskyldu- og flokkatengsla. Andstaða: Yfirlýst krafa Sjálfstæðisflokksins um markaðsfrelsi er tekin á orðinu af nýrri kynslóð innan hans, innflutningshöftum fækkar, grundvöllur skapaður fyrir hlutabréfaviðskipti og svo framvegis. Niðurstaða: Baugur haslar sér völl á forsendum fyrrnefndra breytinga. Og eins og til að benda á að hér er um þráttaferli að ræða hrópa þeir sem settu almennu reglurnar: Við meintum ekki ykkur!
Eða, niðurstaða: Bankarnir taka að færa bókhald sitt í evrum. Ráðamenn hrópa: við meintum ekki ykkur!
Og svo framvegis. Hér er síður en svo um byltingarþróun að ræða, heldur frekar hversdagsleg dæmi um það þráttaeðli allrar sögulegrar framvindu, skv. Hegel, skv. Zizek, að andstaðan er afsprengi þess ástands sem hún kollvarpar. Rétt eins og Neo í Matrix en í öllum bænum leitum ekki dæma í afþreyingariðnaði.

Ef til vill mætti kalla kalla ferlið kollhnís eða froskahlaup.

Það er ekki ljóst af díalektík/þráttum sem greiningartæki að ferlin séu marksækin, eða hvort sú marksækni hneigist fremur til vinstri eða hægri – það er, hvort endanleg niðurstaða (sem Marx gerði ráð fyrir að væri stéttlaust samfélag) feli í sér afnám kúgunar og valdboðs eða ofríki. Af flestum nýlegum sögulegum tilraunum að dæma mætti jafnvel ætla að skrattinn hafi alltaf yfirhöndina.

Og nei, ég vil helst ekki að lesendur taki guðfræðilegar slettur mínar alvarlega.

En: gangi sagan fyrir sig eins og froskahlaup, hvaða frelsun er þá fólgin í því að hoppa?

Zizek og frestunaráráttan VI: Þráttir

Díalektík heitir á íslensku þráttir, ég held að þýðingin sé eftir Þorstein Gylfason. Hljómur íslenska orðsins ber í sér drifkraft skyldan því upprunalega, ég kann vel við það. Og þráttir hafa vissulega með þrætur að gera.

Útskýrum hvað Zizek vill meina að Hegel hafi sjálfur viljað meina með þráttum með því að ráðast fyrst á hinn allra algengasta misskilning um fyrirbærið. Thesis, antithesis og synthesis þýði ég sem stöðu, andstöðu og niðurstöðu, berist ekki betri tillaga. Mér finnst þessi harla góð.

Hinn algengasti misskilningur um hvernig þráttir virka er að tvær andstæðar hugmyndir takist á þar til þær ná jafnvægi í einhvers konar málamiðlun, eða einhvers konar þriðju leið – allar neikvæðar skírskotanir orðalagsins ráðgerðar. Þessi hugmynd um þráttir rímar vel við austurlenskar hugmyndir um jin og jang, allt austurlandakukl vesturlandabúa, Aristóteles og svo framvegis – það er afar snúið að orða nýja hugmynd svo að hún rífi sig frá gömlum og rótgrónum (það er meira að segja snúið að orða 200 ára gamla hugmynd svo að hún rífi sig frá 3-4000 ára gömlum vana).

Jin og jang koma málinu ekki við, og ekki lending í jafnvægisástandi málamiðlunar tveggja andstæðra afla. Staðan er ríkjandi ástand. Andstaðan er neitun á ríkjandi ástandi. Niðurstaðan er neitun þessarar neitunar – það er, neitunaraðgerðin er endurtekin, sama skrefið er einfaldlega stigið aftur – en neitun neitunar er ekki söm einfaldri játun. Tveir mínusar eru, í framvindu sögunnar, ekki sama og plús.

Það sem meira er: niðurstaðan er ekki endanleg niðurstaða – þráttaferlið heldur áfram. Það má hæglega neita neitun neitunar neitunarinnar.

Athugið – og að þessu má víkja aftur síðar – að kommúnistaávarpið felur ekki í sér neina lýsingu á samfélaginu eftir byltingu, heldur aðeins greiningu og höfnun á ríkjandi ástandi.

Heimfærum þetta hingað og þangað. Jesús segir eitthvað í ætt við: Sá sem hatar ekki móður sína og föður, getur ekki fylgt mér. Zizek útskýrir á grundvelli þrátta: Ríkjandi ástand eru hefðarvensl fjölskyldunnar, vald föðurins. Neitun þess – andstaðan – felst í að hata föðurinn sem föður, hafna stöðu hans, segja skilið við hann. Neitun neitunarinnar er aftur að elska föður sinn, eftir að hafa fyllilega sagt skilið við sjálfan sig og hann sem þátttakendur í venslum feðraveldisins. Elska hann sem náunga.

Ekki jafn upphafið dæmi: Staða: Íslendingar búa í moldarkofum, borða kindur, tala við kindur og lesa vídalínspostillu. Andstaða: Iðnvæðing, flutningur í borgir, uppbygging atvinnuvega – tilkoma siðmenningar. Niðurstaða (neitun neitunarinnar): Borgarbúarnir verða rómantíkerar, upphefja sveitirnar, dreymir um kyrrðina í dalnum, eignast sumarbústað, ganga á fjöll. Borgarbúinn sem heimsækir sveitin á sumrin vegna fegurðar fjallanna og hreinleika loftsins er í sveitinni á allt annan hátt en langafi hans, jeppalausi bóndinn. Annað tilbrigði: staða: akuryrkja liðinna alda. Andstaða: iðnvæðing landbúnaðar. Niðurstaða (neitun neitunar): lífræn ræktun, sem hvorki væri til sem hugtak né tæknilega möguleg án undanfarandi iðnvæðingarferlis.

Í raun má sjá allar frásagnir sem hvíla á formgerðareinkennum goðsagna – allar svaðilfarir hetju – sem þráttir: þegar hetjan kemur heim úr svaðilförinni er hún ekki á heimaslóðum á sama hátt og fyrir svaðilförina. Skrímslið/hringurinn/svarti riddarinn/hryðjuverkamaðurinn ógnaði þorpinu – veitti stöðunni andstöðu. Þegar hann hefur verið yfirbugaður er ekki einfaldlega snúi til fyrra horfs – eitthvað sakleysi hefur glatast, hetjan er heima hjá sér á allt annan hátt eftir en áður, þó ekki sé nema vegna þess að nú er hún hetja.

Og Himnaríki er ekki nákvæmlega Eden, einmitt af sömu sökum – eða Himnavistin verður ekki nákvæmlega söm dvölinni í aldingarðinum forðum. Og svo framvegis.

Þráttir hvíla semsagt á því meginatriði að tveir mínusar séu ekki plús. Þær eru leið til að sjá heiminn, tegund hugsunar, þar sem orðum manns er ekki ætlað að lýsa staðreyndum heimsins eins og þær eru, heldur taka þátt í framvindu hans.

Enn eitt dæmi: Þegar stjörnufræði samtímans segir: nei, sólin er ekki í miðjunni, eru hún hvorki að gera málamiðlun við Kepler né leita aftur til miðalda, heldur endurtekur hún einmitt neitun Keplers, gengur skrefinu lengra. Saga vísindanna er jafn díalektísk og allt annað, veröldin er vals, við erum sennilega stödd í moll. Næst: Ha?

Zizek og frestunaráráttan V: Löngun etc.

Jouissance er orðið sem Zizek slettir úr frönsku, frá Lacan, yfir það sem ég mun nefna unað … hér reynir maður að reisa múra eins tungumáls á öðru, og í þessu samhengi greinir skýrt á milli unaðar og nautnar – á frummálinu Jouissance og enjoyment. Gott ef nautn væri ekki betri þýðing á jouissance, ef ekki væri fyrir orðsifjar við sögnina „að njóta“ sem er hin nærtækasta þýðing á enjoy. En gott og vel: Jouissance og enjoyment; unaður og nautn.

Hér um bil öll þau hugtök sem bætast í sarpinn héðan af hverfast um þrískiptinguna Raun, raunveruleiki, ímyndun. Unaður liggur á sviði Raunarinnar – yndislegri mynd hans er fóstur í legi eða barn í faðmi móður sinnar, þar sem veröldin er bara mjólk. Hins vegar á unaðurinn sér aðra hlið sem er hreinn djúpur sársauki. Á upprunamálinu, frönsku, er orðið jouissance notað yfir kynferðislega fullnægingu, sem Frakkar nefna líka litla dauða. Unaðurinn er tvíræður á sama máta, hann er það sem er meira en, það sem fer fram úr, er ofaukið, og við vitum ekki hvað við eigum að gera við hann, hann getur fallið hvoru megin línunnar sem er: verið skelfing eða yndi.

Þetta einfalda skema Raunar, raunveruleika og ímynduna er gríðarlega brúklegt – og leyfi maður sér að vaða úr þessu skema yfir í díalektík Hegels og til baka að vild, eins og óprúttnir gætu sagt að Zizek geri, má skoða allan heiminn gegnum fjögur, fimm hugtök án þess að maður virðist alltaf klifa á því sama … ekki fyrr en á fjórðu eða fimmtu bók í öllu falli.

En geymum Hegel og geymum endurtekningasama copy-paste nálgun Zizeks á ritstörf, við ætlum að tala um löngun.

Unaðurinn er semsagt horfinn, fyrir fullt og allt, daginn sem við rekumst á spegil og lærum að greina milli sjálfra okkar og hinna aðskiljanlegu hluta veraldarinnar. Horfinn fyrir fullt og allt? Já, nema að tvennu leyti. Í fyrsta lagi er skrefið inn í tungumálið skref sem við tökum látlaust, ævina á enda, síendurtekin ákvörðun um að verða ekki sturlun að bráð, sem er hinn kosturinn. Í öðru lagi er það þó sóknin í hinn óhöndlanlega árdagaunað sem heldur okkur í heljargreipum langana. Objet petit a makes the world go around.

Objet petit a – litla viðfangið a – er ekki beinlínis objekt eða hlutur eins og nafngiftin gæti gefið til kynna, heldur staður, hnit í formgerð sálarlífsins. Litla viðfangið a er „það sem mig langar í“. Órar okkar sjá um að færa einhvern hlut á þennan stað – gefa litla viðfanginu a inntak, svo okkur langi í eitthvað tiltekið. Þannig séð er þetta umorðun á skrefinu úr Rauninni í táknrænan raunveruleika: á sviði Raunarinnar er engin löngun, aðeins hvöt. Hvötin, drive á ensku, er það of í manninum sem veldur því að hann gerir meira en líkamlegar þarfir kalla á. Órar okkar gefa hvötinni hins vegar tiltekið markmið – hvert markmiðið á fætur öðru: þessa köku, þessa stúlku, þessa stöðu, þetta nám, þetta frelsi, þennan bíl, þessa fortíð, þessa framtíð. Objet petit a felur í sér óhjákvæmilega sísvikið loforð um afturhvarf í alsælu hinnar ósundurgreinanlegu veraldar kornabarns í móðurfaðmi.

Tökum saman: löngunin liggur á sviði hins táknræna veruleika, hún verður til við þann stofnatburð sjálfsverunnar að órar, bráðabirgðasvör við spurningunni „hvað viltu mér?“, beina hvöt að tilteknu viðfangi. Sem hluti hins táknræna veruleika er löngunin bundin tungumáli.

Fyrir nörda er því við að bæta að Lacan sneri á hvolf táknmynd Saussures fyrir vensl táknmynda við táknmið – hann lagði áherslu á yfirburði og forgang táknmyndarinnar yfir táknmiðið, það er tungumálið sjálft yfir nokkurn veruleika sem það vísar á, og setur því vensl táknmyndar (Signifier, S) og táknmiðs (signified, s) fram svo: S/s – en Saussure hafði það: s/S. Fyrir nörda segi ég, því ég lagði aðeins í þessa sálma til að leggja fram þessa minnisvísu, stolna og staðfærða úr brotareikningum í grunnskóla:

Leggðu það á þitt sálarprik
að löngunin er fyrir ofan strik.

Bókin sem ég þýddi eftir Zizek og kemur út hjá Hinu íslenska bókmenntafélagi um leið og góðir menn hafa lokið við yfirlestur og ritun inngangs að henni, heitir Óraplágan (the Plague of Fantasies), og þar notar Zizek þetta skema til greiningar á pólitískum samtíma, um leið og hann beitir pólitískum samtíma til að útlista skemað. Þannig virka þráttir, um hvort tveggja meira síðar.

Grípið fram í fyrir mér, í guðanna bænum.

Zizek og frestunaráráttan IV: R.í.r.

Alvarlegasta ástæða þess að maður á aldrei að taka sér neitt fyrir hendur: það mun alltaf taka meiri tíma en maður heldur og svo verður lífinu allt í einu lokið. Þetta er ekki umorðun á neinu sem Zizek sagði, höldum áfram, murkum lífið úr tímanum, hvað er betur til þess fallið en róttæk krist-lenínísk poppsálgreining?

Raun, raunveruleiki og ímyndun, á ensku: The Real, (symbolic) reality og the imaginary. Þessi hugtök, eins og hálfan sinn hugtakasarp, hefur Zizek frá Jacques Lacan, en þau eru í senn stoðir og afurð hugmynda sálgreinandans um spegilstigið. Á aldrinum … hva, 6-18 mánaða? … eitthvað í þá veru, ber barn kennsl á spegilmynd sína. Athugið að hugtökin hafa öðlast allnokkurt sjálfstæði og hvíla ekki á því að maður samþykki spegilstigið sem þennan afgerandi tímapunkt, né að þar komi speglar sem slíkir við sögu – meðferðaraðilar vildu sjálfsagt hafa á hreinu hvort hugmyndina beri að taka bókstaflega eða ekki, við þurfum ekki að gera það upp við okkur því við erum að ástunda Kenningu. Kenningin: Á aldrinum 6-18 mánaða ber barn kennsl á spegilmynd sína. Tilveran sem áður var því heill og óskiptur unaður/hryllingur brjóstamjólkur, hungurs og ropa verður allt í einu merkingarbær, í því að eitt greinist frá öðru. Barnið er ekki móðirin og umheimurinn; barnið er eitt, móðirin annað, fyrirbærin í heiminum greinast eitt frá öðru og taka að heita eitthvað. Heimur sem áður átti sér aðeins eina eða tvær hliðar (mamma! eða mig vantar eitthvað/ekkert) verður margslunginn. Þetta er skrefið inn í tungumálið, skrefið frá Raun til (táknbundins) raunveruleika – og um leið frá hreinum unaði/hryllingi til langana. Víkjum að löngununum síðar, klárum uppdráttinn í sinni einföldustu mynd: línan á milli þessara tveggja tilverusviða er ímyndunin (the imaginary), en ímyndunin samanstendur af órum – fantasíum.

Þetta er, innan kenningarinnar, jafn rúmfræðilega hreint og það hljómar – Lacan færði freudíska sálgreiningu á að segja má stærðfræðilegt táknróf – og má fræðast frekar um smáatriði þess og kynngi á vefnum. nosubject.com.

Jafn rúmfræðilega hreint, en þó með uppásnúningi. Uppásnúningurinn er sá, eins og kemur í ljós, sé flett upp á hugtakinu The Real, á ofannefndum vef, að Raunin er ekki neitt. Í hinum strangasta skilningi – þar er ekkert. Ímyndunin er það sem ristir er í tómið og skiptir því í tvennt: ekkert og eitthvað. Hér erum við semsagt að læra að telja upp að einum (Lacan sagðist einhvern tíma hafa kennt bestu nemendum sínum að telja upp að þremur eða fjórum, lengra yrði varla komist á mannsævi).

Hver er þá þessi öfluga ímyndun? Hún er tilraun til að svara spurningunni sem barnið varpar út í heiminn (og til móður sinnar): Hvað vilt þú mér? Hvað er ég/á ég að vera? Lacan greindi skýrar á milli sefasýki og taugaveiklunar en Zizek gerir í sínum skrifum, og á meðan Zizek notar þetta stofnskref mennskunnar til að halda því fram að sjálfið sé í grunninn sefasjúkt (en þetta er spurningin sem hinn sefasjúki losnar ekki undan, samkvæmt Zizek: Hvað vilt þú mér?) – þá virðist það fyllilega tvírætt í skrifum Lacans, hvort sjálfið er heldur sefasjúkt eða taugaveiklað – þar sem spurning sefasjúklingsins snýr, samkvæmt honum, að kyngervi: „er ég karl eða kona? hvað er kona?“ – en spurning taugaveiklunarinnar er: „er ég til?“.

En gott og vel, svið ímyndunarinnar verður til sem bilið milli einskis og einhvers, milli Raunar og raunveruleika, sem fantasíur sem gefa tóminu umleikis sjálfsveruna merkingu, í atlögu að svari við spurningunni: Hvað vilt þú mér? Grundvallarskilningur okkar á veruleikanum er þannig atlaga að því að skilja og bregðast við væntingum annarra. Zizek tekur ítrekað dæmi af barninu sem sér að móðirin gleðst þegar það borðar jarðarberjaköku – þannig læri barnið að þykja jarðarberjakaka góð, jarðarberjakakan eignast þá þátt í strategískri fantasíu um að geðjast móðurinni. Vitaskuld tekur Zizek svo svæsnari dæmi um langanir.

Víkjum að löngunum næst, en fyrst, til að skýra frekar síðustu færslu: sannleikurinn sem atburður er hvaðeina sem gerist og skekur stoðir skilnings okkar, rústar öllu því hnitakerfi óra sem hefur veirð heimsmynd okkar – sannleiksatburðurinn á sér stað þegar hið ómögulega gerist. Hann er ekki hin nýja heimsmynd sem við þá annað hvort öðlumst á einu bretti eða reynum að reisa í kjölfarið, heldur biliið milli heimsmynda, milli hnitakerfa (hér er freistandi að hugsa í jarðflekum) – og hann er ógnvænlegur því gjáin er dauðadjúp, og í henni er ekkert.

Þetta var mitt morgunsár. Reynum nú að gera eitthvað sem við fáum borgað fyrir, ha?

Zizek og frestunaráráttan III

Sannleikurinn. Í stuttu máli: Zizek gengst við þeirri uppgötvun sem menn gera víða um og upp úr miðbiki 20. aldar, ef til vill með franska póst-strúktúralista í farabroddi, að sannleikurinn sem upptalning allra staðreyndanna, eins og barnalegir pósitífistar vildu hafa það, er ekki mögulegt markmið og ekki æskilegt ídeal. Hann gengst við því að þekking er vald og val staðreynda grundvallast á ríkjandi hugmyndafræði. Þetta eru jafnvel lykilatriði í hugsun hans og ber að gaumgæfa betur, en hlaupum yfir á hundavaði í bili: hann er þó ekki tilbúinn að kasta sannleikshugtakinu sem slíku fyrir róða, heldur vill endurnýja það á nýjum stað, ásamt allri heimsins tvíhyggju, þó töluvert fjarri Róberti Haraldssyni: Sannleikurinn í meðförum Zizeks er atburður, hann er tómið sem glittir í þegar eitthvað veldur því að allt hnitakerfið sem heimsmynd manns raðast í færist, breytist, hverfist um, skekkist eða skekst til. Derridista er freistað að kalla þetta hugmynd um Sannleikann sem hreinan mismun og ég sé ekki betur en það meiki sens. Sannleikurinn er ekki sýn á stöðu heldur blinda breytingarinnar – einhvern tíma sló ég íslenskt slagorð fyrir Zizek: „Að segja satt er að segja hitt“. Það ristir þó ekki alveg nógu djúpt, því atburðurinn er ekki í manns eigin valdi. Sannleiksatburðurinn getur verið fyllilega persónulegur, til dæmis það að verða ástfanginn; hann getur verið trúarupplifun eða trúarlegur/sögulegur viðburður – og Zizek tekur endurtekið krossfestingu og uppstigninu Jesú Krists fyrir sem hinn framúrskarandi atburð – eða hann getur verið hreinpólitískur, það er samfélagsbylting. Hnitakerfið sem staðreyndir heimsins raðast inn í verður annað. Hugsunin virðist ekki óskyld því þegar Wittgenstein II minntist á hvernig heimur hamingjusams manns væri allur annar en heimur vansæls manns – líkt og ytra og innra byrði vettlings, sagði hann – sannleikurinn væri þá, svo að segja, vettlingurinn sjálfur. Sem hins vegar býr við þau forréttindi að vera ekki beinlínis til.
Þetta er eiginlega bara teaser, en leiðir okkur næst að þrískiptingu tilverunnar í Raun, raunveruleika og ímynd(un).

Hvernig til hátta Himinn

Jesús greiddur þessi verð á the kross.

Við trú í Jesús Kristur við geta vera spara.

Latneskt letur 310:, " eins og það er skrifaður, There er enginn réttlátur, neitun, ekki einn:"

Klósett 316:, " fyrir Guð svo ást the veröld, þessi hann fundarhamar hans eini begotten Sonur, þessi whosoever trúa í hann öxl ekki farast, en hafa eilífur líf.

Klósett 1125:, " Jesús allt til hana, Ég er the upprisa, og the líf: hann þessi trúa í mig, þó hann varúlfur dauður, enn munu hann lifandi:"

Þóknast senda okkur óákveðinn greinir í ensku email og láta okkur vita ef þú hafa réttlátur viðurkenndur Jesús Kristur eins og þinn persónulegur Frelsari!  Við vildi eins og til fagna með you.  Ef þú segja okkur the borg hvar þú lifandi, við mega vera fær til stjórna þú til góð kaup kirkja í þinn svæði!  Við einnig vilja vera fær til hjálpa með allir spurning þú mega hafa.

Góður horfa á,

Bátsugla J. Ráðsmaður

Sumsé, til er ensk-íslensk þýðingavél og þetta er meðal þess sem hún hefur skilað á netið. Gúglið „óákveðinn greinir í ensku“ – sem er þýðing vélarinnar á a – og ykkur mun aldrei dægradvöl skorta.

Zizek og frestunaráráttan II: siðfræði sálgreiningar

Ég ætla að leyfa mér að skrifa eftir minni og hafa ekki áhyggjur af því hvað birtist hvar enn sem komið er – þvi má þá bæta við seinna ef þurfa þykir.

Meðal þeirra fræðimanna sem gera tilkall til að kallast hugsuðir eða heimspekingar í þeirri merkingu sem er ekki bara fagheiti heldur felur í sér einhvers konar tign eða vottun á ágæti, virðist vera við lýði keppni um hversu einn maðurinn getur verið í heiminum. Þegar ég, liðlega tvítugur, þóttist viss um að Friedrich Nietzsche hefði þannig séð hitt naglann á höfuðið í flestum stærri atriðum sem varða það að vera og verða maður, var mér boðið á stefnumót við lútherskan guðfræðing, til að svara í sameiningu nokkrum spurningum fyrir Vísindavefinn. Guðfræðingurinn mætti mér á heimili sínu, kjallaraíbúð í grennd við einkar undarlega kirkju, í svörtum buxum, svartri skyrtu og brúnu leðurvesti, „hokinn af fræðum“ hugsaði ég, horaður, með eld í augunum, og bauð mér inn í stofu, gegnum ganga sem gáfu til kynna að húsið væri reist úr bókum … óþarfur útúrdúr en mér þótti þetta allt nokkuð tilkomumikið. Hann bauð mér upp á bleksvart kaffi, þessi djöfullegi guðfræðingur, og settist svo niður með mér. Spurningunum sem borist höfðu vefnum var flestum auðsvarað, en ég gætti þess að flýta mér hægt, dvelja nógu lengi til að telja í mig kjark til að spyrja einhvers í ætt við: Hvernig er hægt að vera guðfræðingur eftir Nietzsche? Og allt annað. Er það ekki vingulsháttur að trúa á einhvern Guð, þegar raunin og áskorun tilverunnar er sú að maðurinn er alveg einn í heiminum. Og eitthvað í þessa veruna tókst mér að spyrja, og var umsvifalaust sleginn út af laginu fyrir það að spurningin sló guðfræðinginn ekki út af laginu. Hann hallaði sér fram á við og útskýrði fyrir mér: Það er nefnilega það skelfilega. Nietzsche segir að maðurinn sé einn í heiminum og það er svo sem nóg – að hvort sem maður horfi inn eða út blasi ekkert við nema botnfylli af myrkri. Í heimsmynd Lúthers gildir þetta líka, maðurinn er einn og þegar hann mænir ofan í brunninn mætir honum ekkert nema myrkur – en það er jafnvel verra en svo, því handan við botnlausan myrkurbrunninn sem þú starir niður horfir auga til baka – og það er auga sem dæmir þig. Þú ert einn í heiminum, en þú sleppur ekki jafn létt frá því og Nietzsche hélt.
Með afar vel þegnum og yndislegum undantekningum á við Martin Buber, er þetta leiðarstef, ekki bara þeirrar heimspeki sem kallar sig existentíalisma, heldur nær alls sem rekið hefur á vörður mínar um tilvist mannsins frá því daginn með guðfræðingnum. Enda er þá rætt um „manninn“ en ekki „mennina“ – þar taka félagsvísindi og stjórnmál við, og leyfa okkur ekki að sleppa svo auðveldlega að vera ein í heiminum (en taka þátt í slagnum um að „sleppa okkur ekki billega“).
Sálgreining í meðförum Zizeks sleppir engum billega. Í lunga þess sem hann skrifar beitir hann sálgreiningu í pólitísku og samfélagslegu samhengi – og hefur það lykilatriði frá Lacan, að löngunin er að stofni til löngun annars, og sjálfið er afurð hennar. Það er enginn maður einn í heimi Zizeks. Hins vegar –

Hins vegar hefur Zizek á einhverjum stöðum vikið stuttlega að hugmyndum um „Siðfræði sálgreiningarinnar“ – þá oftar en ekki til að svara spurningum siðfræðiþyrstra.

Áður en lengra er haldið er rétt að minnast á að þrátt fyrir að hafa verið forsetaframbjóðandi fyrir hönd frjálslyndra lýðræðissinna, liberal-demókrata, eftir fall sósíalismans í Slóveníu um 1990, leggur Zizek í ritum sínum allt frá þeim tíma varla meiri fæð á nokkurt annað stjórnmálaafl eða hugmyndafræði, og er einkum fráhverfur siðfræðivæðingu þeirra mála sem réttilega eru eða ættu að vera pólitísk. Þannig má auðveldlega halda því fram að það sem á eftir fer leiki ekki sérdeilis veigamikinn þátt í heimspeki Zizeks – eða í öllu falli ekki á þann máta sem kannski virðist liggja í augum uppi. En víkjum þá að siðfræði sálgreiningarinnar.

Aðspurður um hvort hægt sé að leggja fram einhverja siðfræði á grundvelli sálgreiningar byrjar Zizek á að greina mjög skýrt og skilmerilega á milli þess sem á ensku nefnist morality og hins sem heitir ethics. Við skulum tala um velsæmi og siðfræði.

Velsæmi felst þá í hlýðni við settar reglur – ekki bara borðsiði og kurteisisvenjur heldur eru þar með taldar ströngustu grundvallarreglur þess sem allajafna er kallað siðferði. Þú skalt ekki mann deyða.

Siðfræðileg hegðan – og nú er þetta orðalag alls ekki fullnægjandi, en látum það duga – siðfræðileg breytni er sú sem sprettur ekki af fylgispekt við reglur, ekki einu sinni „viðurkenndar og sanngjarnar leikreglur samfélagsins“, heldur af skilyrðislausri skuldbindingu við grundvallaratriði sem einstaklingurinn getur aðeins sett sér sjálfur, og á sér ekki rætur í tilskipan nokkurs herra, hvorki raunverulegum né ímynduðum. Siðfræðileg breytni, útfrá forsendum sálgreiningar, í túlkun Zizeks, er laus undan tilskipunum yfirsjálfsins.

Tragískar hetjur á við Antígónu gefa dæmi um slíka siðfræðilega breytni – sem fer fram úr því sem ríkjandi siðferði kallar eftir og brýtur jafnvel beinlínis á því. En einmitt þess vegna eru líka til dæmi um siðfræðilega trúfestu eða breytni sem enginn þátttakandi okkar samfélags eða annarra væri fús að lofa. Þó að Zizek finnist Sade sjálfur hafa svikist um, getur sadísk breytni verið fyllilega siðfræðileg í þessum skilningi, sé hún nógu konsekvent. Sade sveikst um með því að vísa til skyldu – líkt og Eichmann og aðrir nasistar gerðu síðar, og voru þess vegna ekki siðfræðilega heil illmenni. Siðfræðilega heilt illmenni er þó mögulegt – vegna þess að forsendur siðfræðilegrar breytni eru eingöngu formlegar. Á forsendum sálgreiningar er ekki hægt að veita siðfræðilegri breytni nokkurt inntak – enginn er þess um kominn að segja hvað grundvallaratriðið ætti að vera. En því ber að sýna hollustu – eins þó að vitaskuld megi ekki nota sögnina „ber“ hér, því hún felur aftur í sér hlýðni við einhvers konar yfirboð.

Eins og einhverja rennir ef til vill þegar í grun um mætast Kant og Kierkegaard á þessum punkti – og er það mál Zizeks að sem róttæk túlkun á Kant sé þetta einmitt rétt túlkun á honum.

Hvað sem líður notkun hugtakanna – og við skulum gæta þess að bindast ekki íslenskum þýðingum orðanna of rammlega, því „siðfræðilegt“ hefur aðrar skírskotanir en „ethical“ – er í það minnsta ljóst að þeir vekja almennt hrifningu manna sem eru fastir fyrir, líkt og sumir meðlimir Sjálfstæðisflokks og aðrir meðlimir Vinstri grænna virðast kunna betur hverjir við aðra en við ýmsa meðlimi Samfylkingar, sem er þá freistandi að nefna frekar móralskan flokk en siðfræðilegan.

Þó svo hin siðfræðilega krafa eigi ekki einföld, gegnsæ og augljós vensl við pólitísk skrif Zizeks, samræmist hún þó vel því máli hans að kenning sé þá aðeins áhugaverð að henni sé fylgt eftir til hlítar – málamiðlanir og moð eru leiðinlegri og ófrjó í samanburði, eins þó að slíkur samsetningur geti hugsanlega betur samræmst upptalningu staðreynda í heiminum.

Sem leiðir okkur þá að endurnýjun Zizeks á sannleikshugtakinu – í næstu færslu.

Þekja

Nýtt! Nýtt! Þetta hlýtur að slá í gegn: Bæði Blinkx og Podzinger skilja enskt talmál og hafa uppi á orðum í myndböndum og hljóðskrám á Netinu. En, mergurinn málsins: fátt er betra en flarf í morgunsárið.

E- Þakinn Fjárhagslegur Fylgja

hver ert harmagrátur
til draga að sér þinn viðskipti

Ef you're útlit
fyrir ódýr heimili ábyrgð fyrirtæki,
you'll vera mjög hamingjusamur
ef you're over 50,
lifandi í a rólegur svæði
og hafa a þjófabjalla;

you'll vera minna hamingjusamur
ef you're a námsmaður
hver verksmiðja í a næturklúbbur
og taka á leigu a íbúð …

Þessir online framfærandi kápa
allur bráðabirgða- og líkan af mótorhjól,
frá klassískt verk mótorhjól
til flutningur mótorhjól
og hlaupahjól …

Buying þinn yfirgripsmikill mótorhjól kápa online
geta spara þú
bókstaflega spara þú
hundrað.

Í fyrra there varúlfur fleiri en 400,000 ábyrgð krafa

Ómerkingur vilja the óvæntur til gerast
hvenær þeir fara cerlendis ..

It's ekki eins og þægilegur
til ráða við með the óvæntur
eða hefur óákveðinn greinir í ensku slys,

fyrirtæki vilja losa þú
af this hafa áhyggjur
frá
eins og lítill ..

ábyrgð fyrirtæki
þessi vilja tryggja þessi

þú bráðum gera sér ljóst réttlátur
Þeirra duglegur
krafa
meðhöndlun
þjónusta …

Líftrygging
fyrirtæki
lögregla

- Heill
Tölva
Kápa

þú ert ekki vinstri
án computing máttur fyrir langur
ef þinn vél öxl vera glataður,
eða skaði.

Ef til vill
the bestur þekktur tegund af stefna
er stúdentspróf
orð
Líftrygging

Slavoj Zizek og frestunaráráttan

Þeir sem hafa reynt og eru jafnvel vanir að skrifa í aðra miðla þekkja léttinn sem fylgir blogginu … frelsið að vera eigin herra í ritmálinu, tala í sinni eigin stofu eða eldhúsi en ekki stássstofum annarra. Hneppa frá efstu tölunum á gallabuxunum, sækja sér jógúrt í ísskápinn og hlamma sér í sófa með fæturna upp á borð – á þeim forsendum á maður aðra samræðu en á kontór hvort sem er yfirmanna eða samstarfsmanna, og aðra en í stássstofum heldri heimila. Hversu frjálslyndar skoðanir sem íbúar heimilanna annars aðhyllast. Einmitt á þeim forsendum er erfitt að skilja þá sem blogga innan Morgunblaðsins, og auðvelt að taka undir með Stefáni Pálssyni – en gott og vel, þetta er ekki mergurinn málsins.

Mikið væri annars allt auðveldara ef efri stéttir gætu bara asnast til að vera rammhægrisinnaðar, íhaldssamar og forpokaðar – allir hátekjumenn í þrijða ættlið eða meira væru á móti hjónabandi samkynhneigðra. Þá myndi kannski pólitíkin rata aftur inn í heiminn.

En þetta er ekki heldur mergurinn málsins.

Mergurinn er Zizek.

Ég var beðinn fyrir margt löngu að skrifa, upp úr erindi sem ég hélt undir yfirskriftinni Huggun heimspekinnar (yfirskrift mánaðarlegra samkoma á barnum Celtic Cross), stutta kynningu á heimspekingnum Slavoj Zizek fyrir Heimspekivefinn. Ég sagði já, lítið mál, en hef nú tafið við verkið í meira en ár … jafnvel tæp tvö, ef mér skjátlast ekki … því það er svo langt um liðið síðan ég hef sjálfur reynt að skrifa eigin röddu innan akademískra ramma. Og ég skelfist þá raunar, eins og yfirleitt flest vald. Í mér bærist hlýðni sem ég kann ekki nógu vel við.

Svo ég freistast þess núna, hér, að taka Zizek saman í brotum, með öllum heimsins útúrdúrum, sem má þá hugsanlega raða saman í grein með tíð og tíma, jafnvel fyrr en varir – ég ætla semsagt að beita sömu verktækni og hefur áður gefist mér vel en ég átti ekki orð yfir fyrr en Zizek útlistaði sitt verklag: ég ætla ekki að skrifa, heldur glósa og ritstýra.

Önnur ástæða til að tefja við þetta verk er hins vegar að Zizek hefur látið frá sér heil ósköp af texta, sem er reyndar bæði endurtekningasamur og sundurleitur, eins og ætla mætti af verklagi hans. Það er freistandi að taka þátt í sundurgreiningu heimspeki og kenninga – fílósófíu og teoríu – og segja að Zizek sé ekki heimspekingur heldur hugsuður – í ritum hans er hugsunin dýnamísk en niðurstöður vandfundnar, nema sem steinar til að stikla yfir á næsta. Hann hreyfir sig eins og Batman sem slöngvar sér á milli húsa, eða geimfarið Voyager II sem notar aðdráttarafl reikistjarna til að sveifla sér í hring og yfir að þeirri næstu. Einhvern veginn þannig er líka hegelísk sýn á heiminn, einhvern veginn þannig virkar díalektík, en önnur þeirra tveggja arfleifða sem Zizek vinnur úr er hin Hegel-Marx-Leníníska. Ég hef hins vegar notað þessa líkingu áður … ætti að finna aðra nýrri.

Zizek er fullyrðinga- og leikglaður, angist hans reyndist meira að segja full kát fyrir franska akademíu, en það ku hafa verið stóru vonbrigði hans í sína tíð að fá ekki stöðu við Parísarháskóla, þar sem hann þó lærði undir Lacan. Hin hefðin sem hann vinnur úr í ræðu og riti er sálgreining, og ef við viljum leggja fram þrennu á við þá fyrri gætum við sagt Freud-Lacan-Zizek. Líkt og Lacan sagðist engu bæta við Freud, heldur aðeins orða hugsun hans skýrar, segist Zizek engu bæta við Lacan heldur aðeins draga fram díalektína sem þegar sé til staðar í ritum hans. Lesendur sammælast ekki endilega allir um þetta.

Þrátt fyrir djarfar fullyrðingar, tugi upphrópana sem yrðu blaðafyrirsagnir ef gefin væru út heimspekileg fríblöð, þá hefur Zizek sennilega enn ekki slegið línuna sína, eins og Baudrillard sem almenningur mun alla tíð minnast sem Frakkans sem hélt því fram að Íraksstríðið hefði ekki gerst. Zizek á þó nokkra góða kandídata, bullandi, kraumandi undir: Að Lenín sé gagnvart Marx það sem Páll postuli var fyrir Jesú Krist er það fyrsta sem kemur til hugar, ásamt næstum öllum bókartitlum hans, sem eru þó nær því að vera kenningar í hinni forníslensku merkingu orðsins en staðhæfingar: Organs without Bodies (útúrsnúningur á líffæralausa líkama Deleuze); The Ticklish Subject; Did anyone say Totalitarianism?; Everything you always wanted to know about Lacan but were afraid to ask Hitchcock; The Puppet and the Dwarf – the Perverse Core of Christianity; o.s.fr.v. Ítarlegri inngangur að performernum, trúðnum sem Zizek er víst samsekur um að gera sjálfan sig að, og stílistanum, er hér.

Sé einhver áhugasamur meðal lesenda þigg ég gjarna bæði spurningar, athugasemdir, ábendingar og viðbætur á meðan þetta skrifast.

Helvítið Írak, spurði hann

Trendsetterar réttlætisins segja að hengingar séu inn þetta árþúsundið. Slavoj Zizek var einu sinni spurður að því, þar sem hann tók þátt í ráðstefnu um Hitchcock, í Boston, hvernig hann gæti setið þarna og tvatlað um bíómyndir á meðan landið hans væri að liðast sundur í óöld hinu megin Atlantshafsins. Hann svaraði með því að spyrja á móti: Hvernig getur þú setið hérna og blaðrað um bíómyndir, látið eins og ekkert sé, á meðan landið mitt liðast sundur í óöld? Ef til er einhver mælikvarði á harm fólks er það hversu marga klúra brandara það segir – klúrum bröndurum hefur fjölgað yfirgengilega í Júgóslavíu síðan stríðið braust út þar. Þannig er ég að sýna eðlilegt sorgarviðbragð, með því að segja brandara um Hitchcock – það eruð hins vegar þið sem látið eins og ekkert sé, hegðið ykkur eins og kaffihúsagestir í Berlín í seinni heimsstyrjöld sem reyndu að halda takti í lífinu á meðan heimur þess var á heljarþröm.

Og það er eitthvað í þessa veruna sem maður finnur fyrir dag frá degi, með stuttum hléum sem yfirleitt lýkur með snörpum lendingum: allar athafnir og öll orð eru fjarstæða með Írak í bakgrunni. Það er einhver lygi í öllu sem allir segja þessa dagana, hún marar í hálfu kafi í hverju orði. Fjandans helvítis fíflið hann Bush, fjandans helvítis fíflin í öllum þeim ríkisstjórnum sem tóku þátt í þessari fáránlegu innrás, táknrænan eða efnislegan.

Meira um ljosmyndina blogg

Blogg sem ljósmynd andspænis bók sem málverki. Af hugsun. Höldum þessu til streitu í dálitla stund. Ljósmyndir eiga það til að segja fyrst og fremst sjálfar sig. Sérhljóðar eru annars merkilegt fyrirbæri sem má vinna meira með: þrátt fyrir að ætla sér að vísa á raunveruleikann, eða öllu heldur þrátt fyrir drauminn um vensl ljósmyndarinnar við raunveruleikann er tilfellið oft að ljósmynd, einkum „falleg ljósmynd“ – ljósmyndir póstkorta eða svarthvítar nektarmyndir – segjast fyrst og fremst vera ljósmynd og kinka svo kolli til sjálfra sín, sér til staðfestingar. Stafrænar ljósmyndir segjast ennfremur vera stafrænar ljósmyndir, ótt og títt – væntanlega gildir þetta einkum fyrir óinnvígða, og jafnvel eins um aðra miðla – áður en maður lærir af nærveru málverka þykir manni málverkið einkum staðhæfa þetta eitt, að það sé málverk. Og staðhæfir misvel. Léleg listrýni felst ennfremur oft í því einu að ákvarða sannfæringarmátt staðhæfingarinnar, hefur þá að viðmiði það sem kallað er „well made“ á ensku, vel gert, og snýst um kunnáttu, færni, í tilteknum miðli. Aftur að ljósmyndinni: ljósmyndir virðast klifa meira á þessu en aðrir miðlar. Meira að segja þær ljósmyndir sem komast efst á lista sem „fréttaljósmyndir ársins“ hverju sinni eru fyrst og fremst sannfærandi um að þær séu ljósmyndir. Það er einhver tiltekin póetík, dramatík eða tiltekið kúl sem gæði ljósmyndar virðast einkum metin út frá: hversu mikla ljósmyndun inniheldur þessi ljósmynd er þá leiðarspurning áhorfanda, ætli hann sér að meta gæði – hvort sem er meðvitað eða ómeðvitað.
Er þetta ef til vill tilfellið um þá miðla sem eru í fararbroddi miðlasögunnar hverju sinni? Það má til sanns vegar færa andspænis hinu realíska fjarvíddarmálverki, áður en saga myndlistarinnar var rofin með tilkomu ljósmynda (og þar á undan prentverks, sbr. þið vitið hvern). (Og vitaskuld hangir líka McLuhan að einhverju leyti á spýtunni, einkum þegar maður spyr:)
Gildir það ef til vill bara um þá miðla sem eru í farabroddi sögu miðla á hverjum tímapunkti að þeir eru sjálfir skilaboðin – eru það bara þeir sem maður sekkur sér í eins og heitt baðkar? Og fellur þá sá heiður aðeins í skaut liðinna miðla að vera listaverk – þegar áhorfandinn stendur loks raunverulega utan þeirra og getur aðgætt og gaumgæft hvað er í því?
Verður þá bloggið enn um hríð utan seilingar – eða öllu heldur of nærtækt – til að segja neitt annað en blogg blogg blogg við viðtakandann? Og munu menn fyrst eftir fimmtíu ár átta sig á því hvað leyndist hér gott?

Evklíðsk súbékt

Stefán Snævarr er orðinn eftirlætisheimspekingur minn. Hann er þessi broddfluga sem Vilhjálmur Árnason skrifaði einhvern tíma um, hann ætlar ekki að segja satt með því að fara með neina rétta staðreynd, heldur með því að hnýtast út í veruleikann, bömpa hann, trufla fólk með vitleysu, en þannig að kannski vellur síðan einhver sannleikur úr bólgunni. Hans heimspeki felst í að fara með óþolandi vitleysu.

En könnum staðhæfinguna að kynslóð mín og systkina minna sé plebbakynslóð, „stórsködduð af skemmtanaiðnaðinum“, vilji „alla menningu feiga aðra en poppmenninguna“. Að við séum plebbar má reyndar áreiðanlega til sanns vegar færa, ég ver hálfum deginum í að dást að fjarstýringunni að nýju tölvunni minni. Sem er áreiðanlega plebbalegra en dást að Massey Ferguson traktorum. Um leið er ég hins vegar, 28 ára gamall, þegar að verða skarfur, býsnast yfir málfræði nemenda minna og tungutaki – mér finnst hugsun þeirra vera moð, skil ekki alltaf hvernig orðin þeirra eiga að geta átt vensl við hugarstarfsemi. Undirstöðuatriði íslenskrar málfræði bryðja þau sundur og saman áður en endajaxlarnir koma einu sinni niður. Rúmfræði er þörf.

Ímyndum okkur einfalt þrívítt evklíðskt rúm. Gefum okkur þrjá punkta, hvar sem er í rýminu, þeir mynda óhjákvæmilega þríhyrning. Gefum okkur að þeir séu súbékt, það er áhorfendur hver að öðrum, súbékt A, B og C í evklíðsku rúmi. Súbéktin geta, hvert um sig, lagt í alls lags ferðalög, án þess að hin verði þess vör.

Fyrsti möguleiki er þessi: Punktur B fjarlægist A eftir beinu (en breytilegu) línunni AB. Punktur C fjarlægist B eftir beinu línunni BC og punktur A fjarlægist aftur C út frá línunni CA. Punktarnir þrír geta raunar brugðið á ótal leiki en haldið þó þeirri afstöðu hver til annars að einn verði aldrei var við að annar sé á ferð. Þó þarf nokkuð samræmda hreyfingu til að hverju súbékti virðist alger kyrrstaða ríkja meðal hinna – og meðvitundaleysi um eigið afstæði. Auðveldara er að halda til streitu þeirri afstöðu milli súbéktanna að hvert missi sjónar á ferð eins annars – til dæmis punktsins sér á vinstri hönd, en verði var við einhverjar hreyfingar hægra megin við sig. Þá er keðjan endalaus og opin. Súbéktið A þarf  að halda eigin áttum nokkuð vel til að geta nálgast sama skilning á hreyfingum súbékts C og hið síðarnefnda hefur sjálft. Þannig sjá kynslóðirnar ef til vill hver yfir aðra – við getum áttað okkur á að afi og amma gerðu eitthvað, eða barnabörn, en foreldrar og börn virðast ekki meika neitt sens.

Ekki meika neitt sens, þá er annar möguleiki þessi: hvert súbékt er á slíkri fleygiferð, eftir frekar einföldum ferli, að ofbýður skilningi hvers þeirra sem getur, eitt og sér, aðeins hugsað einn, hugsanlega tvo, vektora í einu. Hreyfingar annarra – og jafnvel manns sjálfs, að því leyti sem hreyfing og staða er afstæð við hreyfingu og stöðu annars í heiminum – virðist þá fáræði.

Þriðji möguleiki er nokkuð líklegur – það þyrfti stórkostlega hendingu til að gera nokkuð annað mögulegt: að skynvíddir hvers súbékts séu ívið færri en allar víddir heimsins. Sjái hvert súbékt tvær víddir þar sem þau geta þó ferðast eftir þremur virðast önnur súbékt ýmist standa í stað eða birtast og hverfa af handahófi – nema þau sem af hendingu eða samleitni fara um sama flöt. Fletir bjóða takmarkaða sýn á rými. Sjái hvert súbékt aðeins eina vídd þar sem þó er ferðast eftir þremur eru fá intersúbéktíf vensl í boði önnur en 0 eða 1 – heimurinn verður þá ekki fínlegur, ekki subtle, heldur grófgerður, stórkallalegur.

Sem tilbrigði við þriðja möguleika getum við aukið nokkru viti við súbéktin og gefið þeim rödd, heyrn og eitt eða tvö minnishólf – þá nema þau breytingar á kallfæri og gera sér grein fyrir hvort þau hugsanlegu súbékt sem ferðast bara í einmitt sömu vídd og þau sjálf nálgist eða fjarlægist.

Í þessum heimi er einmanalegt, þar ferðast jafnvel tvær verur eða billjónir alveg samsíða, eftir samhliða beinum línum, en verða aldrei varar hver við aðra því þær sjá bara beint fram og beint aftur.

Sjónskekkjur gætu í þessum heimi verið nokkuð frjótt afl.

Heim aftur: víkingar námu land við birkiskóg, með kindur meðferðis. Þeir átu kindurnar og brenndu viðinn – einhverjir skrifuðu á skinn. Ég nam land við Matlock og  Derrick með bjagað menntakerfi meðferðis, fann svo fartölvu úti í laut. Úr því má hið minnsta reisa eitthvað sem jafnast á við moldarkofa, jafnvel burstabæ, gott ef fartölvan býður ekki upp á að skrifað verði á skinnið. Það er: gerbreytingar eru ekki heimsendir, þær eru ekki upphaf kaóssins, þær eru ekki fullnaðarsigur annars lögmáls varmaaflsfræðinnar (a.l.v.: ef við gerum ekki eitthvað fer allt til helvítis) – afurðir fyrri kynslóða eru efniviður nýrra – það sem rétt áðan voru nýofin tákn verða táknmyndir nýrra íkona. Plebbakynslóðin hefur skilað fallegustu tónlist Íslandssögunnar og nú þegar góðum kvikmyndum – þó hún bloggi. Hvort bókmenntirnar munu njóta góðs af okkur tekur nokkra áratugi enn að skera úr um en ekki örvænta Stefán, það eru betri hlutir við heila að gera.

Bókin bókin bókin

Já. Jájá. Alveg sammála Stefáni Pálssyni um Moggabloggið. En burtséð frá því:
Kristján B. Jónasson lýsir eftir bók hinna týndu hluta … ég held reyndar að Phaidon gefi þessar bækur út, eða þarna þýska forlagið … en það breytir ekki öllu. Ég var nýbúinn að blogga grein sem ég síðan lauk ekki við og birti hvergi þar sem ég velti því meðal annars fyrir mér úreldingu bókarinnar sem forms … en liggur ekki beinna við að segja að hún verði nú fyrir barðinu á jafn róttækum breytingum og málverkið varð fyrir andspænis ljósmyndinni. Myndir urðu eitt sinn ekki til nema gegnum mannverur, hugsun þeirra, næmi, tilfinningar … myndir voru gerðar af súbéktum sem lögðu í þær rænu. Köllum það anda, jafnvel. Síðan kemur ljósmyndin til sögunnar og það sem skiptir máli er ekki hvort ljósmyndin er listgrein eða ekki, heldur hitt að hægt er að framleiða myndir framhjá listinni, framhjá handverkinu, hugsuninni, rænunni, andanum. Í dag stendur miðlaður texti frammi fyrir því sama – blogginn sem Egill Helgason hatar og vill ekki láta kenna sig við eru ljósmyndir af orðbundinni hugsun, ljósmynd af egói jafnvel. Bókin sem raunsönn lýsing á heiminum sekkur undan þunga þessa korts af þönkum manna sem er hérumbil í hlutföllunum 1:1. Tilgátan væri þá sú að það muni taka bókina – ekki bara hina prentuðu bók, heldur hugsað, andandi ritmál, alla þessa öld að jafna sig á áfallinu – þegar hún loks finnur sérstöðu sína og sættist við hana væru andarslitrin í nánd. Ritmálsheimur í hlutföllum Google Earth mun hins vegar tóra … og færa okkur allavega sömu nautn og einnota myndavélar gera. Nei, þetta er ekki dauðadómur, ekki heimsendir, ekki ragnarök, en þetta er möguleikinn á rosalega djúpstæðri og víðtækri breytingu.

Til að víkja aftur að máli Kristjáns, sem er ekki óáhugavert: Til eru menn sem mála eftir ljósmyndum og það má vera einmitt að minnsta kosti jafn mikið vit að framleiða bækur með efni sem hægt er að gúgla. En einhvern veginn …ha.

Annars mun spádómurinn sennilega úreldast, í þessari mynd, gera má ráð fyrir að óorðnar breytingar verði öðruvísi en orðnar.

Nóttin er dauðadjúp sem fyrr. Þetta er allt svo skeð, ha? Og hefur ekki einhver skrifað um þetta allt í miklu lengra máli en ég, hver hefur lesið allt eftir Baudrillard, ég meina allt?

Hann er hundrað ár'ann nútími

Þetta er ekki blogg.

Og þetta er ekki absúrd.

Til hamingju með afmælið, nútími.