Zizek og frestunaráráttan VIII: Órar og vald

Skrefið inn í tungumálið, sem tekið er á spegilstiginu og svo endurtekið ævina á enda, heitir gelding: þegar skepnan verður maður. Táknmynd geldingarinnar er fallusinn. Geldingin afnemur unað til að geta síðan endurúthlutað honum í skömmtum – eða gefið loforð um endurúthlutun. Þannig nær tungumálið tökum á manninum.

Nú er ekki hægt að vera einfaldlega á móti geldingu, því án hennar væri engin mennska.

Og þar stendur hnífurinn í kúnni: valdið, höftin sem halda okkur í skefjum, berast ekki utan að og leggjast ofan á mennskuna, heldur eru þau kjarni mennskrar tilveru sjálfrar.

Til réttlætingar á tilkomu þessara trámatísku hafta fæðast órar. Þetta er þá skýring tvö á því hvað órar eru: Þeir eru tilraun til að breyta Fallinu, sem er viðvarandi ástand/hreyfing, í línulega sögu um eitthvað sem áður var og glataðist og við getum vonast til að hafa aftur uppi á.

Einhvers staðar notar Zizek rómantík riddarasagna til útskýringar. Riddarinn ráfar einn um heiminn og endrum og eins þarf hann að berjast fyrir völdum annars manns, einhvers konungs sem hann þjónar, hætta lífi sínu, sem annars er fyrst og fremst þung byrði og vondur matur. Til að gefa þessu lífi merkingu kemur til prinsessan sem hefur verið hneppt í gíslingu og riddarinn þarf að bjarga. Frásögnin fær upphaf, miðju og von um endi: einu sinni var prinsessa innan seilingar. Hún var numin brott af illmenni. Riddarinn eigrar um og slæst til að bjarga prinsessunni.

Það sem virðist aðalatriði er þannig aukaatriði og öfugt: Riddarinn slæst ekki til að bjarga prinsessunni – prinsessan er hluti af sögu hans til að hann haldi áfram að slást.

Úr hversdagslífinu þekkja menn þennan strúktúr og jafnvel meðvitaða beitingu hans, þegar þeir segjast þurfa að – kaupa mjólk, fá sér sígarettu, fara í bankann, jafnvel fara í vinnuna – til að réttlæta ferð úr húsi, þegar reyndin er ef til vill að fyrst og fremst þarf maður að fara úr húsi, gefa deginum sköpulag, og einmitt í því augnamiði gerir maður sér upp erindi, eða framleiðir nauðsyn.

Tilvera mannsins grundvallast á órunum sem afvegaleiða hann – mennskan er úr leið – krókaleiðirnar sem við förum úr einu legi í annað (og já, eins og Freud sjálfum hættir Zizek til að miða orðræðu sína og skýringar einvörðungu við gangkynhneigða karlmenn. Hér er hinn seki þó  ég sjálfur, get ekki stillt mig, finnst myndin of góð.).

Ef geldingin og það að gangast við valdi er frumforsenda sjálfrar mennskunnar, sem er þá bara þessi bugða eða dæld valdsins í það sem ekkert er, hvaða frelsun er þá hugsanleg? Samtímum spurninguna – næst.