Evklíðsk súbékt

Stefán Snævarr er orðinn eftirlætisheimspekingur minn. Hann er þessi broddfluga sem Vilhjálmur Árnason skrifaði einhvern tíma um, hann ætlar ekki að segja satt með því að fara með neina rétta staðreynd, heldur með því að hnýtast út í veruleikann, bömpa hann, trufla fólk með vitleysu, en þannig að kannski vellur síðan einhver sannleikur úr bólgunni. Hans heimspeki felst í að fara með óþolandi vitleysu.

En könnum staðhæfinguna að kynslóð mín og systkina minna sé plebbakynslóð, „stórsködduð af skemmtanaiðnaðinum“, vilji „alla menningu feiga aðra en poppmenninguna“. Að við séum plebbar má reyndar áreiðanlega til sanns vegar færa, ég ver hálfum deginum í að dást að fjarstýringunni að nýju tölvunni minni. Sem er áreiðanlega plebbalegra en dást að Massey Ferguson traktorum. Um leið er ég hins vegar, 28 ára gamall, þegar að verða skarfur, býsnast yfir málfræði nemenda minna og tungutaki – mér finnst hugsun þeirra vera moð, skil ekki alltaf hvernig orðin þeirra eiga að geta átt vensl við hugarstarfsemi. Undirstöðuatriði íslenskrar málfræði bryðja þau sundur og saman áður en endajaxlarnir koma einu sinni niður. Rúmfræði er þörf.

Ímyndum okkur einfalt þrívítt evklíðskt rúm. Gefum okkur þrjá punkta, hvar sem er í rýminu, þeir mynda óhjákvæmilega þríhyrning. Gefum okkur að þeir séu súbékt, það er áhorfendur hver að öðrum, súbékt A, B og C í evklíðsku rúmi. Súbéktin geta, hvert um sig, lagt í alls lags ferðalög, án þess að hin verði þess vör.

Fyrsti möguleiki er þessi: Punktur B fjarlægist A eftir beinu (en breytilegu) línunni AB. Punktur C fjarlægist B eftir beinu línunni BC og punktur A fjarlægist aftur C út frá línunni CA. Punktarnir þrír geta raunar brugðið á ótal leiki en haldið þó þeirri afstöðu hver til annars að einn verði aldrei var við að annar sé á ferð. Þó þarf nokkuð samræmda hreyfingu til að hverju súbékti virðist alger kyrrstaða ríkja meðal hinna – og meðvitundaleysi um eigið afstæði. Auðveldara er að halda til streitu þeirri afstöðu milli súbéktanna að hvert missi sjónar á ferð eins annars – til dæmis punktsins sér á vinstri hönd, en verði var við einhverjar hreyfingar hægra megin við sig. Þá er keðjan endalaus og opin. Súbéktið A þarf  að halda eigin áttum nokkuð vel til að geta nálgast sama skilning á hreyfingum súbékts C og hið síðarnefnda hefur sjálft. Þannig sjá kynslóðirnar ef til vill hver yfir aðra – við getum áttað okkur á að afi og amma gerðu eitthvað, eða barnabörn, en foreldrar og börn virðast ekki meika neitt sens.

Ekki meika neitt sens, þá er annar möguleiki þessi: hvert súbékt er á slíkri fleygiferð, eftir frekar einföldum ferli, að ofbýður skilningi hvers þeirra sem getur, eitt og sér, aðeins hugsað einn, hugsanlega tvo, vektora í einu. Hreyfingar annarra – og jafnvel manns sjálfs, að því leyti sem hreyfing og staða er afstæð við hreyfingu og stöðu annars í heiminum – virðist þá fáræði.

Þriðji möguleiki er nokkuð líklegur – það þyrfti stórkostlega hendingu til að gera nokkuð annað mögulegt: að skynvíddir hvers súbékts séu ívið færri en allar víddir heimsins. Sjái hvert súbékt tvær víddir þar sem þau geta þó ferðast eftir þremur virðast önnur súbékt ýmist standa í stað eða birtast og hverfa af handahófi – nema þau sem af hendingu eða samleitni fara um sama flöt. Fletir bjóða takmarkaða sýn á rými. Sjái hvert súbékt aðeins eina vídd þar sem þó er ferðast eftir þremur eru fá intersúbéktíf vensl í boði önnur en 0 eða 1 – heimurinn verður þá ekki fínlegur, ekki subtle, heldur grófgerður, stórkallalegur.

Sem tilbrigði við þriðja möguleika getum við aukið nokkru viti við súbéktin og gefið þeim rödd, heyrn og eitt eða tvö minnishólf – þá nema þau breytingar á kallfæri og gera sér grein fyrir hvort þau hugsanlegu súbékt sem ferðast bara í einmitt sömu vídd og þau sjálf nálgist eða fjarlægist.

Í þessum heimi er einmanalegt, þar ferðast jafnvel tvær verur eða billjónir alveg samsíða, eftir samhliða beinum línum, en verða aldrei varar hver við aðra því þær sjá bara beint fram og beint aftur.

Sjónskekkjur gætu í þessum heimi verið nokkuð frjótt afl.

Heim aftur: víkingar námu land við birkiskóg, með kindur meðferðis. Þeir átu kindurnar og brenndu viðinn – einhverjir skrifuðu á skinn. Ég nam land við Matlock og  Derrick með bjagað menntakerfi meðferðis, fann svo fartölvu úti í laut. Úr því má hið minnsta reisa eitthvað sem jafnast á við moldarkofa, jafnvel burstabæ, gott ef fartölvan býður ekki upp á að skrifað verði á skinnið. Það er: gerbreytingar eru ekki heimsendir, þær eru ekki upphaf kaóssins, þær eru ekki fullnaðarsigur annars lögmáls varmaaflsfræðinnar (a.l.v.: ef við gerum ekki eitthvað fer allt til helvítis) – afurðir fyrri kynslóða eru efniviður nýrra – það sem rétt áðan voru nýofin tákn verða táknmyndir nýrra íkona. Plebbakynslóðin hefur skilað fallegustu tónlist Íslandssögunnar og nú þegar góðum kvikmyndum – þó hún bloggi. Hvort bókmenntirnar munu njóta góðs af okkur tekur nokkra áratugi enn að skera úr um en ekki örvænta Stefán, það eru betri hlutir við heila að gera.