Zizek og frestunaráráttan V: Löngun etc.

Jouissance er orðið sem Zizek slettir úr frönsku, frá Lacan, yfir það sem ég mun nefna unað … hér reynir maður að reisa múra eins tungumáls á öðru, og í þessu samhengi greinir skýrt á milli unaðar og nautnar – á frummálinu Jouissance og enjoyment. Gott ef nautn væri ekki betri þýðing á jouissance, ef ekki væri fyrir orðsifjar við sögnina „að njóta“ sem er hin nærtækasta þýðing á enjoy. En gott og vel: Jouissance og enjoyment; unaður og nautn.

Hér um bil öll þau hugtök sem bætast í sarpinn héðan af hverfast um þrískiptinguna Raun, raunveruleiki, ímyndun. Unaður liggur á sviði Raunarinnar – yndislegri mynd hans er fóstur í legi eða barn í faðmi móður sinnar, þar sem veröldin er bara mjólk. Hins vegar á unaðurinn sér aðra hlið sem er hreinn djúpur sársauki. Á upprunamálinu, frönsku, er orðið jouissance notað yfir kynferðislega fullnægingu, sem Frakkar nefna líka litla dauða. Unaðurinn er tvíræður á sama máta, hann er það sem er meira en, það sem fer fram úr, er ofaukið, og við vitum ekki hvað við eigum að gera við hann, hann getur fallið hvoru megin línunnar sem er: verið skelfing eða yndi.

Þetta einfalda skema Raunar, raunveruleika og ímynduna er gríðarlega brúklegt – og leyfi maður sér að vaða úr þessu skema yfir í díalektík Hegels og til baka að vild, eins og óprúttnir gætu sagt að Zizek geri, má skoða allan heiminn gegnum fjögur, fimm hugtök án þess að maður virðist alltaf klifa á því sama … ekki fyrr en á fjórðu eða fimmtu bók í öllu falli.

En geymum Hegel og geymum endurtekningasama copy-paste nálgun Zizeks á ritstörf, við ætlum að tala um löngun.

Unaðurinn er semsagt horfinn, fyrir fullt og allt, daginn sem við rekumst á spegil og lærum að greina milli sjálfra okkar og hinna aðskiljanlegu hluta veraldarinnar. Horfinn fyrir fullt og allt? Já, nema að tvennu leyti. Í fyrsta lagi er skrefið inn í tungumálið skref sem við tökum látlaust, ævina á enda, síendurtekin ákvörðun um að verða ekki sturlun að bráð, sem er hinn kosturinn. Í öðru lagi er það þó sóknin í hinn óhöndlanlega árdagaunað sem heldur okkur í heljargreipum langana. Objet petit a makes the world go around.

Objet petit a – litla viðfangið a – er ekki beinlínis objekt eða hlutur eins og nafngiftin gæti gefið til kynna, heldur staður, hnit í formgerð sálarlífsins. Litla viðfangið a er „það sem mig langar í“. Órar okkar sjá um að færa einhvern hlut á þennan stað – gefa litla viðfanginu a inntak, svo okkur langi í eitthvað tiltekið. Þannig séð er þetta umorðun á skrefinu úr Rauninni í táknrænan raunveruleika: á sviði Raunarinnar er engin löngun, aðeins hvöt. Hvötin, drive á ensku, er það of í manninum sem veldur því að hann gerir meira en líkamlegar þarfir kalla á. Órar okkar gefa hvötinni hins vegar tiltekið markmið – hvert markmiðið á fætur öðru: þessa köku, þessa stúlku, þessa stöðu, þetta nám, þetta frelsi, þennan bíl, þessa fortíð, þessa framtíð. Objet petit a felur í sér óhjákvæmilega sísvikið loforð um afturhvarf í alsælu hinnar ósundurgreinanlegu veraldar kornabarns í móðurfaðmi.

Tökum saman: löngunin liggur á sviði hins táknræna veruleika, hún verður til við þann stofnatburð sjálfsverunnar að órar, bráðabirgðasvör við spurningunni „hvað viltu mér?“, beina hvöt að tilteknu viðfangi. Sem hluti hins táknræna veruleika er löngunin bundin tungumáli.

Fyrir nörda er því við að bæta að Lacan sneri á hvolf táknmynd Saussures fyrir vensl táknmynda við táknmið – hann lagði áherslu á yfirburði og forgang táknmyndarinnar yfir táknmiðið, það er tungumálið sjálft yfir nokkurn veruleika sem það vísar á, og setur því vensl táknmyndar (Signifier, S) og táknmiðs (signified, s) fram svo: S/s – en Saussure hafði það: s/S. Fyrir nörda segi ég, því ég lagði aðeins í þessa sálma til að leggja fram þessa minnisvísu, stolna og staðfærða úr brotareikningum í grunnskóla:

Leggðu það á þitt sálarprik
að löngunin er fyrir ofan strik.

Bókin sem ég þýddi eftir Zizek og kemur út hjá Hinu íslenska bókmenntafélagi um leið og góðir menn hafa lokið við yfirlestur og ritun inngangs að henni, heitir Óraplágan (the Plague of Fantasies), og þar notar Zizek þetta skema til greiningar á pólitískum samtíma, um leið og hann beitir pólitískum samtíma til að útlista skemað. Þannig virka þráttir, um hvort tveggja meira síðar.

Grípið fram í fyrir mér, í guðanna bænum.