Fyrirgefðu, gætirðu stungið þessum bjálka í augað á þér í smástund?

Já, þetta er allt bara brandari. Ég var að koma af geðveikum fyrirlestri nóbelsverðlaunahafans J.M. Coetzee. Hann er doktor í málvísindum, en þar að baki með háskólagráður í stærðfræði og bókmenntum. Talar af fágun og skerpu – ég veit ekki við hvað á að líkja yfirvegun hans. Klukkutíma fyrirlestur settur saman úr tiltölulega stuttum lesköflum sem hann nefnir Opinions. Mér þótti afar vænt um umfjöllun hans um málfrelsi á Vesturlöndum, þar sem í salnum voru ýmsir sem halda að ritskoðun fari bara fram í öðrum löndum, sé sérkommúnískt/fasískt/íslamskt fyrirbæri. Í Ástralíu voru semsagt nýverið sett lög þar sem bannað var að tala vel um hryðjuverk. Sterkasti hluti fyrirlestrarins var hins vegar kafli þar sem Coetzee talaði um bölvun – curse – sem vopn hins undirokaða, sem geti aðeins vonað að bölvunin komi niður á herrunum, ef ekki í dag eða á morgun, þá með næstu kynslóð eða þarnæstu, að hún dofni bara ekki. Bölvunin verði, sagði hann, þegar ráðamaður hugsar með sjálfum sér: ætli ég verði bölvaður fyrir þetta? – en hristir síðan hausinn, segir hvaða vitleysa, það eru engir guðir til, ekkert afl sem nær mér, þetta fólk hefur ekkert vald og lætur vaða. Ungir Þjóðverjar spyrja: Hvers vegna ættum við að hafa samviskubit, við gerðum ekkert af okkur, það voru afar okkar og ömmur? Rétta svarið sé: Jú, þið þurfið að finna til þess því það er ykkar ógæfa að hafa fæðst sem barnabörn afa ykkar og ömmu. Að þessu sögðu bölvaði hann George Bush, börnum hans og barnabörnum, að þau mættu bölvuð vera um langa framtíð og skömm þeirra ekki gleymast. Af sömu yfirvegun og natni og hann síðan lauk máli sínu með skondinni sögu af metafýsískum skjálfta þegar maður mætir fallegri konu sem hann er orðinn of gamall til að skjálfa fyrir líkamlega.

Eftir fyrirlesturinn hnippti vel metinn íslenskur rithöfundur í öxlina á vini mínum og sagði: já, fyndnir gaurar þessir málvísindamenn. Um kvöldið spurði Egill Helgason í nýja þættinum sínum hvort þetta væri ekki bara hefðbundið „vinstramjálm“ – og í dag segir Fréttablaðið að salurinn hafi víða hlegið og augljóslega líkað lesturinn.

Þar með er málið afgreitt og við getum aftur farið að tala um Múslima. Ayaan Hirsi Ali missti út úr sér í gær, í þættinum hans Egils, að fólk sem byggi saman í frjálsu samfélagi þyrfti líka að búa við sömu hugmyndafræði. Svo dró hún það snarlega til baka – eða ekki hugmyndafræði, sagði hún, en sögu og skilning … eitthvað í þá veruna. Þetta heitir Freudian slip. Og er marktækt.

Frelsi sem hvílir á þeirri forsendu að menn samþykki ákveðna hugmyndafræði – nei, sögu og skilning – er ekki frelsi. Og það er hreint fáránlegt að þetta sé ekki hægt að nefna án þess að vera svarað með umskurði kvenna. Hvort er verra, krabbamein eða Aids? Hvaða keppni er þetta?

Ég áttaði mig á því á kvikmyndahátíðum fyrir nokkrum árum síðan að heimildamyndagerðarmenn leita æði margir út fyrir sínar heimsálfur til að finna viðfangsefni – þeir koma frá Evrópu eða Bandaríkjunum en gera myndir um vanda þróunarríkja. Það er sannarlega gott að benda á vanda þróunarríkja, já. En ég skildi þetta líka sem flótta … og hélt að hann væri bara myndrænn: vandi þróunarríkja festist auðveldar á filmu en vandi ríkra landa. Þar þarf fólk að bera vatn um langan veg, strax þar eru komnar þrjár mínútur með fallegu landslagi, hér um bil ókeypis.

Það vinstramjálm sem snýst um innri gagnrýni samfélaga á sjálf sig hvílir á langtíma – snýst um að ein kynslóð glopri ekki niður veruleika þeirra hugsjóna sem samfélögin voru reist á, í langri sögu. Þar liggur hættan þegar Bandaríkin opna Guantanamo Bay, og þess vegna er Guantanamo Bay verri staður en nokkrar aðrar óréttmætar fangabúðir heimsins: Því fangelsinu er ætlað að vernda hugsjón og sögu sem við sjálf játumst, en er frá upphafi til enda sjálft viðurstyggilegur glæpur gegn þeirri hugsjón, viðurstyggilegur glæpur gegn öllu sem áunnist hefur frá því kærleikslögmálið var orðað. Sem er, eins og Coetzee minntist á, trúlega stærsti pólitíski atburður okkar sögu.

Þeir eru annars að fara að reisa tjald, þarna í Guantanamo, til að rétta yfir föngunum. Það verður réttað yfir þeim í kippum, sex í einu, og ætti að taka fljótt og vel af.

Það er ekki langt síðan að vinstrimenn fundust á Vesturlöndum, það er gagnrýnendur valds og ríkjandi hugmynda, og þótti ekki við hæfi að banna þá. Sennilega gerist þess nú ekki þörf, ef þeir finnast einhvers staðar er nóg að taka þá tali – hverju hægrisinnuðu orði veraldar fylgir nú sá samræmdi klukknahljómur sannleikans sem aðeins heyrist þegar næstum allir eru á einu máli. Hann stenst enginn. Sumir þagna. Fleiri lúta höfði í andakt. Nóbelsverðlaunahafi hreyfir munninn en það bara heyrist ekki múkk.

Og ég nenni ekki að birta svona grein í blaði … það er ekki í boði núna, ég hef ekki fundið rithátt sem kemst í gegnum dóminn „vinstramjálm“. Ég hef ekki hugmynd um hvernig er hægt að segja þetta þannig að það skipti máli. Ekki frekar en Coetzee, virðist vera.

Kannski er þetta bara svona á Íslandi. 6. atriðið á lista yfir þau sextán sem Bandaríkin hafa fram yfir Ísland: Þar eru milljónir manna efins, og jafnvel gagnrýnin, um vald. Ég er að fara að hitta þau.

P.S. Ég fékk smáræðis bakþanka. Coetzee kom máli sínu víst til skila, og mig grunar að það ómi eða bergmáli lengur en dagblöð næsta dags gefa til kynna. Jæja, allt um það. Rista brauð.

Átópælot Lesbók

Jón Örn Loðmfjörð hefur nú samið tölvuforrit sem sér um að skrifa greinar fyrir hönd Þrastar Helgasonar á baksíðu Lesbókar. Svo ég fékk hann til að semja handa mér forrit sem svarar þessum greinum – Jón Örn er búinn að finna sér mergjaðan lykilstað í menningarhagkerfinu, greinarnar eru að skrifa sig einmitt núna, 9000 heilsíðugreinar á sekúndu skjótandi hver aðra í kaf, bókmenntasögunni vindur fram hraðar en nokkurn óraði fyrir og Jón Örn rukkar per orð, hann mun ekkert bresta.

Nei, djók og skamm, ekki blanda Jóni Erni í málið. En:

Eins og ídealísk pólitík snýst um að gera pólitík óþarfa snúast ritstörf ídealista um að geta hætt að skrifa. Hvort sem það endar í ljóði, skáldsögu eða bloggfærslu springur texti út fyrir einfaldar samræður, því einhverra hluta vegna komst hann ekki fyrir í samræðunni. Samræðan skildi eitthvað eftir ósagt, sem vill samt út. Ólmast eða lætur mann fyrr ekki í friði en það er orðið að orðum.

Ritstörf sem spretta héðan eru ekki umsókn um Nóbelsverðlaun eða aðgang að bókmenntasögunni. Að maður sé tilbúinn að verja þau felst hins vegar í trú á að þetta sem ólmast í manni, og virðist stundum hið dýpsta einkamál, sé alls ekkert einkamál, eða öllu heldur: sé einkamál allra í einu.

Kannski er innbyggð í tungumálið krafa um að ná yfir allt, líkt og virðist vera innbyggð í hagkerfið. Vatn úr krana heitir markaðsbrestur meðal hagfræðinga, á meðan það er ókeypis. Þessi markaðsbrestur getur hagfræðingunum þótt aðkallandi, því hann er svo augljós og víðfeðmur, ólíkt til dæmis berjum til fjalla sem láta aðeins bresta lítillega, í mánuð á ári eða svo.

Og kannski er það þessi krafa tungumálsins sem manni finnst maður hafa gengist undir um leið og maður byrjaði að tala sem keyrir áfram viðleitni allra sem skrifa – skálda, hugvísindafólks, raunvísindafólks, blaðamanna betri áratuga og annarra sem skrifa.

Þeir sem skrifa – enska á nafnorðið writer sem er vandræðalausara að nota um sjálfan sig en rithöfundur. Ég skrifa allavega, því get ég fumlaust lýst yfir sjálfur.

Ég veit ekki hvað ég nenni að tala um Nýhil. Nýhil er ágætur klúbbur, en satt að segja vildi ég að við hefðum ekki samið við Landsbankann á sínum tíma. Það voru mistök, jafnvel lygi, ekki vegna þess að það sé nauðsynlega rangt að selja banka bækur – heldur vegna þess að okkur leið óþægilega með það. Hefði okkur ekki fundist það eitthvað skrítið, þá hefðum við kunnað að bregða á leik, innlima uppákomuna sjálfa í okkar leik og merkingarheim.

Ég veit hins vegar ekki hvort það voru mistök á því leveli að ég taki við gagnrýni frá Þresti Helgasyni. Eða semsagt: ha?

Og héðan af gerir maður þá hvað?

Ritstörf eru æfing í að vera maður. Tilraun til að feta sig áfram, til að mál manns verði einn daginn heilt – til að þegar ég standi frammi fyrir þér og við tölum finnist mér ekkert vanta. Hugsanlega, trúlega, er einmitt þetta markmið algjörlega út í hött, bara gulrót til að draga asnann sem er síðan hreint ekki á leiðinni neitt frekar en hagkerfið eða lífið. En þetta er stóískur asni, hann er einhvern veginn, þrátt fyrir allt, fær um siðferðilegar ákvarðanir og gerir enga kröfu til gulróta.

Mjölfiðlalúðr

Hvers vegna birtast nú svona margar fréttir um hvaða lönd breyttu ekki stýrivöxtum sínum í vikunni? Hagfræðingur? Bjarki? Ertu þarna? Eða á sálgreiningin betra svar?

Í gær var viðtal við Geir H. Haarde í sjónvarpinu.

Spyrill: Geir, ég ætla ekki að segja að þú sért að ljúga, en þú ert að fela eitthvað.

Geir: Þig varðar ekkert um það.

Spyrill: Ef það er einkamál eða fjölskyldumál læt ég það vitaskuld eiga sig, en getur verið að þessi varnarháttur þinn og flóttamannsaugu stafi af því að þú sért að þegja yfir einhverjum hagsmunum sem ráða í raun orðum þínum?

Geir: Nei.

Spyrill: Hvers vegna svararðu þá með svona þjósti? Þú þarft ekki að fara í fýlu, en ég vil að þú svarir mér heiðarlega.

Geir: Ég er að svara heiðarlega!

Spyrill: Nei, Geir, ég sé það! Það sjá það allir. Þú getur ekkert verið forsætisráðherra ef mér finnst ég ekki geta treyst þér.

Geir: :-|

Spyrill: Við lifum öll í tvíræðu sambandi við tímann, Geir. Bíðum einhvers svo við viljum að hann líði en vitum að okkar er beðið í elli og gröf og viljum ekki flýta okkur þangað … við erum öll tvístígandi – en ertu ekki búinn að týna einhverju?

Topp 16 kostir Bandaríkjanna fram yfir Ísland. Í 16. sæti: Þangað berast ekki íslensk dagblöð.

Hitt sem ég ætlaði að minnast á áður en ég fer að gera eitthvað: Íslensk dagblöð, hátíð skynfæranna

Þetta hefur gerst einhvern veginn svona: „Ókei, við prentum hvort eð er 100 blaðsíður af rusli og óþörfum texta á dag. Hvers vegna ekki að selja hann bara undir auglýsingar? Er það ekki bara … hræsni, ha?“

Má bera saman við: „Ókei, ég fer hvort eð er heim með 50 gaurum/gellum á ári, hvort eð er alltaf tryllt eða trylltur á barnum. Hvers vegna ekki að taka pening fyrir það? Ha, er það ekki bara hræsni?“

Ég leit út um gluggann og sá að þar var ekkert. Ekki neitt. Ákvað að læra til prests. Hélt til Hafnar.

Spurningin er þessi: Hvernig gagnrýnir maður kapítalisma í dag án þess að hljóma eins og boðunarguðfræðingur? Svar: Maður gerir það ekki, maður flýr kapítalismann og fer til Bandaríkjanna.

Kalda stríðið með lykil í vasanum

Svona var Elton John pólitískur. Enda er ástin pólitískt afl. Ef ég væri poppsöngkona myndi ég gera ástarlag um unnusta minn sem er læstur inni á Guantanamo Bay, fær ekki einu sinni að hafa lykla í vasanum.

Á bókasafni nokkru í Kaliforníu má finna mynd af mér en engan texta um mig eða eftir mig. Minn sterkasti leikur héðan af er að sjá til þess að mín verði minnst sem myndarlega skáldsins. Negla Ragnhildi Steinunni, fá að hafa lyklana hennar í vasanum. Það eru engir smá lyklar. Bruna á lyklunum yfir Bandaríkin þver og endilöng. Það kallaði Lacan „traversing the fantasy“.

Jæja, það eru bara nörd sem fara á bókasöfn. Alvöru fólk les Internetið. Internetið – kemst að kjarna málsins með morgunkaffinu.

Heyrðu, Hermann, ég er með bók handa þér.

Mán 10:20 Stríðíð

Todo: todos. Nýuppgötvaður spænsk-enskur orðaleikur í boði þeirra sem finnst þeir ættu að vera á launum hjá íslenskum almenningi fyrir að vinna ekki við fjölmiðla – nóg er nú samt. Todo: tannlæknir. Muna. Og muna tannþráðinn. Og loka gluggunum og kaupa tryggingu. Muna að vinna en ekki gleyma að mennta sig samt. Muna að rukka. Skila vaski, muna að útskýra fyrir vaskstjóranum: nei, hann var brotinn þegar ég fékk hann. Muna að sjá björtu hliðarnar:
„Betur fór en á horfðist á föstudagskvöld þegar húsráðandi nokkur í Reykjavík brást við innbroti á heimili sitt með stóru kjötsaxi. Hjó hann saxinu í andlit þess sem braut upp hurðina að heimili hans þannig að skarst inn að beini frá enni niður undir vör. Klofnaði nef þess sem braust inn þegar saxið fór í gegnum það.“ Hjúkket.

Veisla er haldin til að fagna afmæli konu. Dóttursonur eiginmanns hennar heldur ræðu og vitnar í Salómon konung, en dóttursonurinn er nýkominn heim úr trúboði í Afghanistan: Konan er kóróna á höfði karlmannsins hefur dóttursonurinn eftir konungnum. Og þannig hef ég alltaf litið á þig, þú ert fallegasta djásnið á höfði hans afa. Konan tárast og segir: Þetta er það fallegasta sem hefur verið sagt við mig. Nærstaddir klökkna.

Muna að fara með æðruleysisbænina. Muna að styggja ekki trúaða. Ekki gera neitt. Engan fíflagang. Todo: nada.

Trúboði spyr ungan mann á lestarstöð: Veistu ekki að Jesús elskar þig?

Ungi maðurinn segir: Fyrirgefðu en ég er marxisti.

Veistu ekki að Marx er dauður, spyr konan. Veistu ekki að Marx er í helvíti?

Allt á sinn stað og sinn tíma eins og stóuspekingurinn Marx sagði sjálfur.

„George Bush Bandaríkjaforseti segir líkur á að bandaríska herliðið í Írak verði kallað heim ef öryggisaðstæður í landinu haldi áfram að batna.“ Ég, fyrir mitt leyti, mun standa með fána og fagna strákunum okkar þegar þeir koma heim, umvefja þá hlýju, rista handa þeim brauð – ég er farinn til að vera djásn á höfði dáta.