Jouissance er orðið sem Zizek slettir úr frönsku, frá Lacan, yfir það sem ég mun nefna unað … hér reynir maður að reisa múra eins tungumáls á öðru, og í þessu samhengi greinir skýrt á milli unaðar og nautnar – á frummálinu Jouissance og enjoyment. Gott ef nautn væri ekki betri þýðing á jouissance, ef ekki væri fyrir orðsifjar við sögnina „að njóta“ sem er hin nærtækasta þýðing á enjoy. En gott og vel: Jouissance og enjoyment; unaður og nautn.
Hér um bil öll þau hugtök sem bætast í sarpinn héðan af hverfast um þrískiptinguna Raun, raunveruleiki, ímyndun. Unaður liggur á sviði Raunarinnar – yndislegri mynd hans er fóstur í legi eða barn í faðmi móður sinnar, þar sem veröldin er bara mjólk. Hins vegar á unaðurinn sér aðra hlið sem er hreinn djúpur sársauki. Á upprunamálinu, frönsku, er orðið jouissance notað yfir kynferðislega fullnægingu, sem Frakkar nefna líka litla dauða. Unaðurinn er tvíræður á sama máta, hann er það sem er meira en, það sem fer fram úr, er ofaukið, og við vitum ekki hvað við eigum að gera við hann, hann getur fallið hvoru megin línunnar sem er: verið skelfing eða yndi.
Þetta einfalda skema Raunar, raunveruleika og ímynduna er gríðarlega brúklegt – og leyfi maður sér að vaða úr þessu skema yfir í díalektík Hegels og til baka að vild, eins og óprúttnir gætu sagt að Zizek geri, má skoða allan heiminn gegnum fjögur, fimm hugtök án þess að maður virðist alltaf klifa á því sama … ekki fyrr en á fjórðu eða fimmtu bók í öllu falli.
En geymum Hegel og geymum endurtekningasama copy-paste nálgun Zizeks á ritstörf, við ætlum að tala um löngun.
Unaðurinn er semsagt horfinn, fyrir fullt og allt, daginn sem við rekumst á spegil og lærum að greina milli sjálfra okkar og hinna aðskiljanlegu hluta veraldarinnar. Horfinn fyrir fullt og allt? Já, nema að tvennu leyti. Í fyrsta lagi er skrefið inn í tungumálið skref sem við tökum látlaust, ævina á enda, síendurtekin ákvörðun um að verða ekki sturlun að bráð, sem er hinn kosturinn. Í öðru lagi er það þó sóknin í hinn óhöndlanlega árdagaunað sem heldur okkur í heljargreipum langana. Objet petit a makes the world go around.
Objet petit a – litla viðfangið a – er ekki beinlínis objekt eða hlutur eins og nafngiftin gæti gefið til kynna, heldur staður, hnit í formgerð sálarlífsins. Litla viðfangið a er „það sem mig langar í“. Órar okkar sjá um að færa einhvern hlut á þennan stað – gefa litla viðfanginu a inntak, svo okkur langi í eitthvað tiltekið. Þannig séð er þetta umorðun á skrefinu úr Rauninni í táknrænan raunveruleika: á sviði Raunarinnar er engin löngun, aðeins hvöt. Hvötin, drive á ensku, er það of í manninum sem veldur því að hann gerir meira en líkamlegar þarfir kalla á. Órar okkar gefa hvötinni hins vegar tiltekið markmið – hvert markmiðið á fætur öðru: þessa köku, þessa stúlku, þessa stöðu, þetta nám, þetta frelsi, þennan bíl, þessa fortíð, þessa framtíð. Objet petit a felur í sér óhjákvæmilega sísvikið loforð um afturhvarf í alsælu hinnar ósundurgreinanlegu veraldar kornabarns í móðurfaðmi.
Tökum saman: löngunin liggur á sviði hins táknræna veruleika, hún verður til við þann stofnatburð sjálfsverunnar að órar, bráðabirgðasvör við spurningunni „hvað viltu mér?“, beina hvöt að tilteknu viðfangi. Sem hluti hins táknræna veruleika er löngunin bundin tungumáli.
Fyrir nörda er því við að bæta að Lacan sneri á hvolf táknmynd Saussures fyrir vensl táknmynda við táknmið – hann lagði áherslu á yfirburði og forgang táknmyndarinnar yfir táknmiðið, það er tungumálið sjálft yfir nokkurn veruleika sem það vísar á, og setur því vensl táknmyndar (Signifier, S) og táknmiðs (signified, s) fram svo: S/s – en Saussure hafði það: s/S. Fyrir nörda segi ég, því ég lagði aðeins í þessa sálma til að leggja fram þessa minnisvísu, stolna og staðfærða úr brotareikningum í grunnskóla:
Leggðu það á þitt sálarprik
að löngunin er fyrir ofan strik.
Bókin sem ég þýddi eftir Zizek og kemur út hjá Hinu íslenska bókmenntafélagi um leið og góðir menn hafa lokið við yfirlestur og ritun inngangs að henni, heitir Óraplágan (the Plague of Fantasies), og þar notar Zizek þetta skema til greiningar á pólitískum samtíma, um leið og hann beitir pólitískum samtíma til að útlista skemað. Þannig virka þráttir, um hvort tveggja meira síðar.
Grípið fram í fyrir mér, í guðanna bænum.
16.1.07
Zizek og frestunaráráttan IV: R.í.r.
Alvarlegasta ástæða þess að maður á aldrei að taka sér neitt fyrir hendur: það mun alltaf taka meiri tíma en maður heldur og svo verður lífinu allt í einu lokið. Þetta er ekki umorðun á neinu sem Zizek sagði, höldum áfram, murkum lífið úr tímanum, hvað er betur til þess fallið en róttæk krist-lenínísk poppsálgreining?
Raun, raunveruleiki og ímyndun, á ensku: The Real, (symbolic) reality og the imaginary. Þessi hugtök, eins og hálfan sinn hugtakasarp, hefur Zizek frá Jacques Lacan, en þau eru í senn stoðir og afurð hugmynda sálgreinandans um spegilstigið. Á aldrinum … hva, 6-18 mánaða? … eitthvað í þá veru, ber barn kennsl á spegilmynd sína. Athugið að hugtökin hafa öðlast allnokkurt sjálfstæði og hvíla ekki á því að maður samþykki spegilstigið sem þennan afgerandi tímapunkt, né að þar komi speglar sem slíkir við sögu – meðferðaraðilar vildu sjálfsagt hafa á hreinu hvort hugmyndina beri að taka bókstaflega eða ekki, við þurfum ekki að gera það upp við okkur því við erum að ástunda Kenningu. Kenningin: Á aldrinum 6-18 mánaða ber barn kennsl á spegilmynd sína. Tilveran sem áður var því heill og óskiptur unaður/hryllingur brjóstamjólkur, hungurs og ropa verður allt í einu merkingarbær, í því að eitt greinist frá öðru. Barnið er ekki móðirin og umheimurinn; barnið er eitt, móðirin annað, fyrirbærin í heiminum greinast eitt frá öðru og taka að heita eitthvað. Heimur sem áður átti sér aðeins eina eða tvær hliðar (mamma! eða mig vantar eitthvað/ekkert) verður margslunginn. Þetta er skrefið inn í tungumálið, skrefið frá Raun til (táknbundins) raunveruleika – og um leið frá hreinum unaði/hryllingi til langana. Víkjum að löngununum síðar, klárum uppdráttinn í sinni einföldustu mynd: línan á milli þessara tveggja tilverusviða er ímyndunin (the imaginary), en ímyndunin samanstendur af órum – fantasíum.
Þetta er, innan kenningarinnar, jafn rúmfræðilega hreint og það hljómar – Lacan færði freudíska sálgreiningu á að segja má stærðfræðilegt táknróf – og má fræðast frekar um smáatriði þess og kynngi á vefnum. nosubject.com.
Jafn rúmfræðilega hreint, en þó með uppásnúningi. Uppásnúningurinn er sá, eins og kemur í ljós, sé flett upp á hugtakinu The Real, á ofannefndum vef, að Raunin er ekki neitt. Í hinum strangasta skilningi – þar er ekkert. Ímyndunin er það sem ristir er í tómið og skiptir því í tvennt: ekkert og eitthvað. Hér erum við semsagt að læra að telja upp að einum (Lacan sagðist einhvern tíma hafa kennt bestu nemendum sínum að telja upp að þremur eða fjórum, lengra yrði varla komist á mannsævi).
Hver er þá þessi öfluga ímyndun? Hún er tilraun til að svara spurningunni sem barnið varpar út í heiminn (og til móður sinnar): Hvað vilt þú mér? Hvað er ég/á ég að vera? Lacan greindi skýrar á milli sefasýki og taugaveiklunar en Zizek gerir í sínum skrifum, og á meðan Zizek notar þetta stofnskref mennskunnar til að halda því fram að sjálfið sé í grunninn sefasjúkt (en þetta er spurningin sem hinn sefasjúki losnar ekki undan, samkvæmt Zizek: Hvað vilt þú mér?) – þá virðist það fyllilega tvírætt í skrifum Lacans, hvort sjálfið er heldur sefasjúkt eða taugaveiklað – þar sem spurning sefasjúklingsins snýr, samkvæmt honum, að kyngervi: „er ég karl eða kona? hvað er kona?“ – en spurning taugaveiklunarinnar er: „er ég til?“.
En gott og vel, svið ímyndunarinnar verður til sem bilið milli einskis og einhvers, milli Raunar og raunveruleika, sem fantasíur sem gefa tóminu umleikis sjálfsveruna merkingu, í atlögu að svari við spurningunni: Hvað vilt þú mér? Grundvallarskilningur okkar á veruleikanum er þannig atlaga að því að skilja og bregðast við væntingum annarra. Zizek tekur ítrekað dæmi af barninu sem sér að móðirin gleðst þegar það borðar jarðarberjaköku – þannig læri barnið að þykja jarðarberjakaka góð, jarðarberjakakan eignast þá þátt í strategískri fantasíu um að geðjast móðurinni. Vitaskuld tekur Zizek svo svæsnari dæmi um langanir.
Víkjum að löngunum næst, en fyrst, til að skýra frekar síðustu færslu: sannleikurinn sem atburður er hvaðeina sem gerist og skekur stoðir skilnings okkar, rústar öllu því hnitakerfi óra sem hefur veirð heimsmynd okkar – sannleiksatburðurinn á sér stað þegar hið ómögulega gerist. Hann er ekki hin nýja heimsmynd sem við þá annað hvort öðlumst á einu bretti eða reynum að reisa í kjölfarið, heldur biliið milli heimsmynda, milli hnitakerfa (hér er freistandi að hugsa í jarðflekum) – og hann er ógnvænlegur því gjáin er dauðadjúp, og í henni er ekkert.
Þetta var mitt morgunsár. Reynum nú að gera eitthvað sem við fáum borgað fyrir, ha?
Raun, raunveruleiki og ímyndun, á ensku: The Real, (symbolic) reality og the imaginary. Þessi hugtök, eins og hálfan sinn hugtakasarp, hefur Zizek frá Jacques Lacan, en þau eru í senn stoðir og afurð hugmynda sálgreinandans um spegilstigið. Á aldrinum … hva, 6-18 mánaða? … eitthvað í þá veru, ber barn kennsl á spegilmynd sína. Athugið að hugtökin hafa öðlast allnokkurt sjálfstæði og hvíla ekki á því að maður samþykki spegilstigið sem þennan afgerandi tímapunkt, né að þar komi speglar sem slíkir við sögu – meðferðaraðilar vildu sjálfsagt hafa á hreinu hvort hugmyndina beri að taka bókstaflega eða ekki, við þurfum ekki að gera það upp við okkur því við erum að ástunda Kenningu. Kenningin: Á aldrinum 6-18 mánaða ber barn kennsl á spegilmynd sína. Tilveran sem áður var því heill og óskiptur unaður/hryllingur brjóstamjólkur, hungurs og ropa verður allt í einu merkingarbær, í því að eitt greinist frá öðru. Barnið er ekki móðirin og umheimurinn; barnið er eitt, móðirin annað, fyrirbærin í heiminum greinast eitt frá öðru og taka að heita eitthvað. Heimur sem áður átti sér aðeins eina eða tvær hliðar (mamma! eða mig vantar eitthvað/ekkert) verður margslunginn. Þetta er skrefið inn í tungumálið, skrefið frá Raun til (táknbundins) raunveruleika – og um leið frá hreinum unaði/hryllingi til langana. Víkjum að löngununum síðar, klárum uppdráttinn í sinni einföldustu mynd: línan á milli þessara tveggja tilverusviða er ímyndunin (the imaginary), en ímyndunin samanstendur af órum – fantasíum.
Þetta er, innan kenningarinnar, jafn rúmfræðilega hreint og það hljómar – Lacan færði freudíska sálgreiningu á að segja má stærðfræðilegt táknróf – og má fræðast frekar um smáatriði þess og kynngi á vefnum. nosubject.com.
Jafn rúmfræðilega hreint, en þó með uppásnúningi. Uppásnúningurinn er sá, eins og kemur í ljós, sé flett upp á hugtakinu The Real, á ofannefndum vef, að Raunin er ekki neitt. Í hinum strangasta skilningi – þar er ekkert. Ímyndunin er það sem ristir er í tómið og skiptir því í tvennt: ekkert og eitthvað. Hér erum við semsagt að læra að telja upp að einum (Lacan sagðist einhvern tíma hafa kennt bestu nemendum sínum að telja upp að þremur eða fjórum, lengra yrði varla komist á mannsævi).
Hver er þá þessi öfluga ímyndun? Hún er tilraun til að svara spurningunni sem barnið varpar út í heiminn (og til móður sinnar): Hvað vilt þú mér? Hvað er ég/á ég að vera? Lacan greindi skýrar á milli sefasýki og taugaveiklunar en Zizek gerir í sínum skrifum, og á meðan Zizek notar þetta stofnskref mennskunnar til að halda því fram að sjálfið sé í grunninn sefasjúkt (en þetta er spurningin sem hinn sefasjúki losnar ekki undan, samkvæmt Zizek: Hvað vilt þú mér?) – þá virðist það fyllilega tvírætt í skrifum Lacans, hvort sjálfið er heldur sefasjúkt eða taugaveiklað – þar sem spurning sefasjúklingsins snýr, samkvæmt honum, að kyngervi: „er ég karl eða kona? hvað er kona?“ – en spurning taugaveiklunarinnar er: „er ég til?“.
En gott og vel, svið ímyndunarinnar verður til sem bilið milli einskis og einhvers, milli Raunar og raunveruleika, sem fantasíur sem gefa tóminu umleikis sjálfsveruna merkingu, í atlögu að svari við spurningunni: Hvað vilt þú mér? Grundvallarskilningur okkar á veruleikanum er þannig atlaga að því að skilja og bregðast við væntingum annarra. Zizek tekur ítrekað dæmi af barninu sem sér að móðirin gleðst þegar það borðar jarðarberjaköku – þannig læri barnið að þykja jarðarberjakaka góð, jarðarberjakakan eignast þá þátt í strategískri fantasíu um að geðjast móðurinni. Vitaskuld tekur Zizek svo svæsnari dæmi um langanir.
Víkjum að löngunum næst, en fyrst, til að skýra frekar síðustu færslu: sannleikurinn sem atburður er hvaðeina sem gerist og skekur stoðir skilnings okkar, rústar öllu því hnitakerfi óra sem hefur veirð heimsmynd okkar – sannleiksatburðurinn á sér stað þegar hið ómögulega gerist. Hann er ekki hin nýja heimsmynd sem við þá annað hvort öðlumst á einu bretti eða reynum að reisa í kjölfarið, heldur biliið milli heimsmynda, milli hnitakerfa (hér er freistandi að hugsa í jarðflekum) – og hann er ógnvænlegur því gjáin er dauðadjúp, og í henni er ekkert.
Þetta var mitt morgunsár. Reynum nú að gera eitthvað sem við fáum borgað fyrir, ha?
15.1.07
Zizek og frestunaráráttan III
Sannleikurinn. Í stuttu máli: Zizek gengst við þeirri uppgötvun sem menn gera víða um og upp úr miðbiki 20. aldar, ef til vill með franska póst-strúktúralista í farabroddi, að sannleikurinn sem upptalning allra staðreyndanna, eins og barnalegir pósitífistar vildu hafa það, er ekki mögulegt markmið og ekki æskilegt ídeal. Hann gengst við því að þekking er vald og val staðreynda grundvallast á ríkjandi hugmyndafræði. Þetta eru jafnvel lykilatriði í hugsun hans og ber að gaumgæfa betur, en hlaupum yfir á hundavaði í bili: hann er þó ekki tilbúinn að kasta sannleikshugtakinu sem slíku fyrir róða, heldur vill endurnýja það á nýjum stað, ásamt allri heimsins tvíhyggju, þó töluvert fjarri Róberti Haraldssyni: Sannleikurinn í meðförum Zizeks er atburður, hann er tómið sem glittir í þegar eitthvað veldur því að allt hnitakerfið sem heimsmynd manns raðast í færist, breytist, hverfist um, skekkist eða skekst til. Derridista er freistað að kalla þetta hugmynd um Sannleikann sem hreinan mismun og ég sé ekki betur en það meiki sens. Sannleikurinn er ekki sýn á stöðu heldur blinda breytingarinnar – einhvern tíma sló ég íslenskt slagorð fyrir Zizek: „Að segja satt er að segja hitt“. Það ristir þó ekki alveg nógu djúpt, því atburðurinn er ekki í manns eigin valdi. Sannleiksatburðurinn getur verið fyllilega persónulegur, til dæmis það að verða ástfanginn; hann getur verið trúarupplifun eða trúarlegur/sögulegur viðburður – og Zizek tekur endurtekið krossfestingu og uppstigninu Jesú Krists fyrir sem hinn framúrskarandi atburð – eða hann getur verið hreinpólitískur, það er samfélagsbylting. Hnitakerfið sem staðreyndir heimsins raðast inn í verður annað. Hugsunin virðist ekki óskyld því þegar Wittgenstein II minntist á hvernig heimur hamingjusams manns væri allur annar en heimur vansæls manns – líkt og ytra og innra byrði vettlings, sagði hann – sannleikurinn væri þá, svo að segja, vettlingurinn sjálfur. Sem hins vegar býr við þau forréttindi að vera ekki beinlínis til.
Þetta er eiginlega bara teaser, en leiðir okkur næst að þrískiptingu tilverunnar í Raun, raunveruleika og ímynd(un).
Þetta er eiginlega bara teaser, en leiðir okkur næst að þrískiptingu tilverunnar í Raun, raunveruleika og ímynd(un).
14.1.07
Hvernig til hátta Himinn
Jesús greiddur þessi verð á the kross.
Við trú í Jesús Kristur við geta vera spara.
Latneskt letur 310:, " eins og það er skrifaður, There er enginn réttlátur, neitun, ekki einn:"
Klósett 316:, " fyrir Guð svo ást the veröld, þessi hann fundarhamar hans eini begotten Sonur, þessi whosoever trúa í hann öxl ekki farast, en hafa eilífur líf.
Klósett 1125:, " Jesús allt til hana, Ég er the upprisa, og the líf: hann þessi trúa í mig, þó hann varúlfur dauður, enn munu hann lifandi:"
Þóknast senda okkur óákveðinn greinir í ensku email og láta okkur vita ef þú hafa réttlátur viðurkenndur Jesús Kristur eins og þinn persónulegur Frelsari! Við vildi eins og til fagna með you. Ef þú segja okkur the borg hvar þú lifandi, við mega vera fær til stjórna þú til góð kaup kirkja í þinn svæði! Við einnig vilja vera fær til hjálpa með allir spurning þú mega hafa.
Góður horfa á,
Bátsugla J. Ráðsmaður
12.1.07
Zizek og frestunaráráttan II: siðfræði sálgreiningar
Ég ætla að leyfa mér að skrifa eftir minni og hafa ekki áhyggjur af því hvað birtist hvar enn sem komið er – þvi má þá bæta við seinna ef þurfa þykir.
Meðal þeirra fræðimanna sem gera tilkall til að kallast hugsuðir eða heimspekingar í þeirri merkingu sem er ekki bara fagheiti heldur felur í sér einhvers konar tign eða vottun á ágæti, virðist vera við lýði keppni um hversu einn maðurinn getur verið í heiminum. Þegar ég, liðlega tvítugur, þóttist viss um að Friedrich Nietzsche hefði þannig séð hitt naglann á höfuðið í flestum stærri atriðum sem varða það að vera og verða maður, var mér boðið á stefnumót við lútherskan guðfræðing, til að svara í sameiningu nokkrum spurningum fyrir Vísindavefinn. Guðfræðingurinn mætti mér á heimili sínu, kjallaraíbúð í grennd við einkar undarlega kirkju, í svörtum buxum, svartri skyrtu og brúnu leðurvesti, „hokinn af fræðum“ hugsaði ég, horaður, með eld í augunum, og bauð mér inn í stofu, gegnum ganga sem gáfu til kynna að húsið væri reist úr bókum … óþarfur útúrdúr en mér þótti þetta allt nokkuð tilkomumikið. Hann bauð mér upp á bleksvart kaffi, þessi djöfullegi guðfræðingur, og settist svo niður með mér. Spurningunum sem borist höfðu vefnum var flestum auðsvarað, en ég gætti þess að flýta mér hægt, dvelja nógu lengi til að telja í mig kjark til að spyrja einhvers í ætt við: Hvernig er hægt að vera guðfræðingur eftir Nietzsche? Og allt annað. Er það ekki vingulsháttur að trúa á einhvern Guð, þegar raunin og áskorun tilverunnar er sú að maðurinn er alveg einn í heiminum. Og eitthvað í þessa veruna tókst mér að spyrja, og var umsvifalaust sleginn út af laginu fyrir það að spurningin sló guðfræðinginn ekki út af laginu. Hann hallaði sér fram á við og útskýrði fyrir mér: Það er nefnilega það skelfilega. Nietzsche segir að maðurinn sé einn í heiminum og það er svo sem nóg – að hvort sem maður horfi inn eða út blasi ekkert við nema botnfylli af myrkri. Í heimsmynd Lúthers gildir þetta líka, maðurinn er einn og þegar hann mænir ofan í brunninn mætir honum ekkert nema myrkur – en það er jafnvel verra en svo, því handan við botnlausan myrkurbrunninn sem þú starir niður horfir auga til baka – og það er auga sem dæmir þig. Þú ert einn í heiminum, en þú sleppur ekki jafn létt frá því og Nietzsche hélt.
Með afar vel þegnum og yndislegum undantekningum á við Martin Buber, er þetta leiðarstef, ekki bara þeirrar heimspeki sem kallar sig existentíalisma, heldur nær alls sem rekið hefur á vörður mínar um tilvist mannsins frá því daginn með guðfræðingnum. Enda er þá rætt um „manninn“ en ekki „mennina“ – þar taka félagsvísindi og stjórnmál við, og leyfa okkur ekki að sleppa svo auðveldlega að vera ein í heiminum (en taka þátt í slagnum um að „sleppa okkur ekki billega“).
Sálgreining í meðförum Zizeks sleppir engum billega. Í lunga þess sem hann skrifar beitir hann sálgreiningu í pólitísku og samfélagslegu samhengi – og hefur það lykilatriði frá Lacan, að löngunin er að stofni til löngun annars, og sjálfið er afurð hennar. Það er enginn maður einn í heimi Zizeks. Hins vegar –
Hins vegar hefur Zizek á einhverjum stöðum vikið stuttlega að hugmyndum um „Siðfræði sálgreiningarinnar“ – þá oftar en ekki til að svara spurningum siðfræðiþyrstra.
Áður en lengra er haldið er rétt að minnast á að þrátt fyrir að hafa verið forsetaframbjóðandi fyrir hönd frjálslyndra lýðræðissinna, liberal-demókrata, eftir fall sósíalismans í Slóveníu um 1990, leggur Zizek í ritum sínum allt frá þeim tíma varla meiri fæð á nokkurt annað stjórnmálaafl eða hugmyndafræði, og er einkum fráhverfur siðfræðivæðingu þeirra mála sem réttilega eru eða ættu að vera pólitísk. Þannig má auðveldlega halda því fram að það sem á eftir fer leiki ekki sérdeilis veigamikinn þátt í heimspeki Zizeks – eða í öllu falli ekki á þann máta sem kannski virðist liggja í augum uppi. En víkjum þá að siðfræði sálgreiningarinnar.
Aðspurður um hvort hægt sé að leggja fram einhverja siðfræði á grundvelli sálgreiningar byrjar Zizek á að greina mjög skýrt og skilmerilega á milli þess sem á ensku nefnist morality og hins sem heitir ethics. Við skulum tala um velsæmi og siðfræði.
Velsæmi felst þá í hlýðni við settar reglur – ekki bara borðsiði og kurteisisvenjur heldur eru þar með taldar ströngustu grundvallarreglur þess sem allajafna er kallað siðferði. Þú skalt ekki mann deyða.
Siðfræðileg hegðan – og nú er þetta orðalag alls ekki fullnægjandi, en látum það duga – siðfræðileg breytni er sú sem sprettur ekki af fylgispekt við reglur, ekki einu sinni „viðurkenndar og sanngjarnar leikreglur samfélagsins“, heldur af skilyrðislausri skuldbindingu við grundvallaratriði sem einstaklingurinn getur aðeins sett sér sjálfur, og á sér ekki rætur í tilskipan nokkurs herra, hvorki raunverulegum né ímynduðum. Siðfræðileg breytni, útfrá forsendum sálgreiningar, í túlkun Zizeks, er laus undan tilskipunum yfirsjálfsins.
Tragískar hetjur á við Antígónu gefa dæmi um slíka siðfræðilega breytni – sem fer fram úr því sem ríkjandi siðferði kallar eftir og brýtur jafnvel beinlínis á því. En einmitt þess vegna eru líka til dæmi um siðfræðilega trúfestu eða breytni sem enginn þátttakandi okkar samfélags eða annarra væri fús að lofa. Þó að Zizek finnist Sade sjálfur hafa svikist um, getur sadísk breytni verið fyllilega siðfræðileg í þessum skilningi, sé hún nógu konsekvent. Sade sveikst um með því að vísa til skyldu – líkt og Eichmann og aðrir nasistar gerðu síðar, og voru þess vegna ekki siðfræðilega heil illmenni. Siðfræðilega heilt illmenni er þó mögulegt – vegna þess að forsendur siðfræðilegrar breytni eru eingöngu formlegar. Á forsendum sálgreiningar er ekki hægt að veita siðfræðilegri breytni nokkurt inntak – enginn er þess um kominn að segja hvað grundvallaratriðið ætti að vera. En því ber að sýna hollustu – eins þó að vitaskuld megi ekki nota sögnina „ber“ hér, því hún felur aftur í sér hlýðni við einhvers konar yfirboð.
Eins og einhverja rennir ef til vill þegar í grun um mætast Kant og Kierkegaard á þessum punkti – og er það mál Zizeks að sem róttæk túlkun á Kant sé þetta einmitt rétt túlkun á honum.
Hvað sem líður notkun hugtakanna – og við skulum gæta þess að bindast ekki íslenskum þýðingum orðanna of rammlega, því „siðfræðilegt“ hefur aðrar skírskotanir en „ethical“ – er í það minnsta ljóst að þeir vekja almennt hrifningu manna sem eru fastir fyrir, líkt og sumir meðlimir Sjálfstæðisflokks og aðrir meðlimir Vinstri grænna virðast kunna betur hverjir við aðra en við ýmsa meðlimi Samfylkingar, sem er þá freistandi að nefna frekar móralskan flokk en siðfræðilegan.
Þó svo hin siðfræðilega krafa eigi ekki einföld, gegnsæ og augljós vensl við pólitísk skrif Zizeks, samræmist hún þó vel því máli hans að kenning sé þá aðeins áhugaverð að henni sé fylgt eftir til hlítar – málamiðlanir og moð eru leiðinlegri og ófrjó í samanburði, eins þó að slíkur samsetningur geti hugsanlega betur samræmst upptalningu staðreynda í heiminum.
Sem leiðir okkur þá að endurnýjun Zizeks á sannleikshugtakinu – í næstu færslu.
Meðal þeirra fræðimanna sem gera tilkall til að kallast hugsuðir eða heimspekingar í þeirri merkingu sem er ekki bara fagheiti heldur felur í sér einhvers konar tign eða vottun á ágæti, virðist vera við lýði keppni um hversu einn maðurinn getur verið í heiminum. Þegar ég, liðlega tvítugur, þóttist viss um að Friedrich Nietzsche hefði þannig séð hitt naglann á höfuðið í flestum stærri atriðum sem varða það að vera og verða maður, var mér boðið á stefnumót við lútherskan guðfræðing, til að svara í sameiningu nokkrum spurningum fyrir Vísindavefinn. Guðfræðingurinn mætti mér á heimili sínu, kjallaraíbúð í grennd við einkar undarlega kirkju, í svörtum buxum, svartri skyrtu og brúnu leðurvesti, „hokinn af fræðum“ hugsaði ég, horaður, með eld í augunum, og bauð mér inn í stofu, gegnum ganga sem gáfu til kynna að húsið væri reist úr bókum … óþarfur útúrdúr en mér þótti þetta allt nokkuð tilkomumikið. Hann bauð mér upp á bleksvart kaffi, þessi djöfullegi guðfræðingur, og settist svo niður með mér. Spurningunum sem borist höfðu vefnum var flestum auðsvarað, en ég gætti þess að flýta mér hægt, dvelja nógu lengi til að telja í mig kjark til að spyrja einhvers í ætt við: Hvernig er hægt að vera guðfræðingur eftir Nietzsche? Og allt annað. Er það ekki vingulsháttur að trúa á einhvern Guð, þegar raunin og áskorun tilverunnar er sú að maðurinn er alveg einn í heiminum. Og eitthvað í þessa veruna tókst mér að spyrja, og var umsvifalaust sleginn út af laginu fyrir það að spurningin sló guðfræðinginn ekki út af laginu. Hann hallaði sér fram á við og útskýrði fyrir mér: Það er nefnilega það skelfilega. Nietzsche segir að maðurinn sé einn í heiminum og það er svo sem nóg – að hvort sem maður horfi inn eða út blasi ekkert við nema botnfylli af myrkri. Í heimsmynd Lúthers gildir þetta líka, maðurinn er einn og þegar hann mænir ofan í brunninn mætir honum ekkert nema myrkur – en það er jafnvel verra en svo, því handan við botnlausan myrkurbrunninn sem þú starir niður horfir auga til baka – og það er auga sem dæmir þig. Þú ert einn í heiminum, en þú sleppur ekki jafn létt frá því og Nietzsche hélt.
Með afar vel þegnum og yndislegum undantekningum á við Martin Buber, er þetta leiðarstef, ekki bara þeirrar heimspeki sem kallar sig existentíalisma, heldur nær alls sem rekið hefur á vörður mínar um tilvist mannsins frá því daginn með guðfræðingnum. Enda er þá rætt um „manninn“ en ekki „mennina“ – þar taka félagsvísindi og stjórnmál við, og leyfa okkur ekki að sleppa svo auðveldlega að vera ein í heiminum (en taka þátt í slagnum um að „sleppa okkur ekki billega“).
Sálgreining í meðförum Zizeks sleppir engum billega. Í lunga þess sem hann skrifar beitir hann sálgreiningu í pólitísku og samfélagslegu samhengi – og hefur það lykilatriði frá Lacan, að löngunin er að stofni til löngun annars, og sjálfið er afurð hennar. Það er enginn maður einn í heimi Zizeks. Hins vegar –
Hins vegar hefur Zizek á einhverjum stöðum vikið stuttlega að hugmyndum um „Siðfræði sálgreiningarinnar“ – þá oftar en ekki til að svara spurningum siðfræðiþyrstra.
Áður en lengra er haldið er rétt að minnast á að þrátt fyrir að hafa verið forsetaframbjóðandi fyrir hönd frjálslyndra lýðræðissinna, liberal-demókrata, eftir fall sósíalismans í Slóveníu um 1990, leggur Zizek í ritum sínum allt frá þeim tíma varla meiri fæð á nokkurt annað stjórnmálaafl eða hugmyndafræði, og er einkum fráhverfur siðfræðivæðingu þeirra mála sem réttilega eru eða ættu að vera pólitísk. Þannig má auðveldlega halda því fram að það sem á eftir fer leiki ekki sérdeilis veigamikinn þátt í heimspeki Zizeks – eða í öllu falli ekki á þann máta sem kannski virðist liggja í augum uppi. En víkjum þá að siðfræði sálgreiningarinnar.
Aðspurður um hvort hægt sé að leggja fram einhverja siðfræði á grundvelli sálgreiningar byrjar Zizek á að greina mjög skýrt og skilmerilega á milli þess sem á ensku nefnist morality og hins sem heitir ethics. Við skulum tala um velsæmi og siðfræði.
Velsæmi felst þá í hlýðni við settar reglur – ekki bara borðsiði og kurteisisvenjur heldur eru þar með taldar ströngustu grundvallarreglur þess sem allajafna er kallað siðferði. Þú skalt ekki mann deyða.
Siðfræðileg hegðan – og nú er þetta orðalag alls ekki fullnægjandi, en látum það duga – siðfræðileg breytni er sú sem sprettur ekki af fylgispekt við reglur, ekki einu sinni „viðurkenndar og sanngjarnar leikreglur samfélagsins“, heldur af skilyrðislausri skuldbindingu við grundvallaratriði sem einstaklingurinn getur aðeins sett sér sjálfur, og á sér ekki rætur í tilskipan nokkurs herra, hvorki raunverulegum né ímynduðum. Siðfræðileg breytni, útfrá forsendum sálgreiningar, í túlkun Zizeks, er laus undan tilskipunum yfirsjálfsins.
Tragískar hetjur á við Antígónu gefa dæmi um slíka siðfræðilega breytni – sem fer fram úr því sem ríkjandi siðferði kallar eftir og brýtur jafnvel beinlínis á því. En einmitt þess vegna eru líka til dæmi um siðfræðilega trúfestu eða breytni sem enginn þátttakandi okkar samfélags eða annarra væri fús að lofa. Þó að Zizek finnist Sade sjálfur hafa svikist um, getur sadísk breytni verið fyllilega siðfræðileg í þessum skilningi, sé hún nógu konsekvent. Sade sveikst um með því að vísa til skyldu – líkt og Eichmann og aðrir nasistar gerðu síðar, og voru þess vegna ekki siðfræðilega heil illmenni. Siðfræðilega heilt illmenni er þó mögulegt – vegna þess að forsendur siðfræðilegrar breytni eru eingöngu formlegar. Á forsendum sálgreiningar er ekki hægt að veita siðfræðilegri breytni nokkurt inntak – enginn er þess um kominn að segja hvað grundvallaratriðið ætti að vera. En því ber að sýna hollustu – eins þó að vitaskuld megi ekki nota sögnina „ber“ hér, því hún felur aftur í sér hlýðni við einhvers konar yfirboð.
Eins og einhverja rennir ef til vill þegar í grun um mætast Kant og Kierkegaard á þessum punkti – og er það mál Zizeks að sem róttæk túlkun á Kant sé þetta einmitt rétt túlkun á honum.
Hvað sem líður notkun hugtakanna – og við skulum gæta þess að bindast ekki íslenskum þýðingum orðanna of rammlega, því „siðfræðilegt“ hefur aðrar skírskotanir en „ethical“ – er í það minnsta ljóst að þeir vekja almennt hrifningu manna sem eru fastir fyrir, líkt og sumir meðlimir Sjálfstæðisflokks og aðrir meðlimir Vinstri grænna virðast kunna betur hverjir við aðra en við ýmsa meðlimi Samfylkingar, sem er þá freistandi að nefna frekar móralskan flokk en siðfræðilegan.
Þó svo hin siðfræðilega krafa eigi ekki einföld, gegnsæ og augljós vensl við pólitísk skrif Zizeks, samræmist hún þó vel því máli hans að kenning sé þá aðeins áhugaverð að henni sé fylgt eftir til hlítar – málamiðlanir og moð eru leiðinlegri og ófrjó í samanburði, eins þó að slíkur samsetningur geti hugsanlega betur samræmst upptalningu staðreynda í heiminum.
Sem leiðir okkur þá að endurnýjun Zizeks á sannleikshugtakinu – í næstu færslu.
Þekja
Nýtt! Nýtt! Þetta hlýtur að slá í gegn: Bæði Blinkx og Podzinger skilja enskt talmál og hafa uppi á orðum í myndböndum og hljóðskrám á Netinu. En, mergurinn málsins: fátt er betra en flarf í morgunsárið.
E- Þakinn Fjárhagslegur Fylgja
hver ert harmagrátur
til draga að sér þinn viðskipti
Ef you're útlit
fyrir ódýr heimili ábyrgð fyrirtæki,
you'll vera mjög hamingjusamur
ef you're over 50,
lifandi í a rólegur svæði
og hafa a þjófabjalla;
you'll vera minna hamingjusamur
ef you're a námsmaður
hver verksmiðja í a næturklúbbur
og taka á leigu a íbúð …
Þessir online framfærandi kápa
allur bráðabirgða- og líkan af mótorhjól,
frá klassískt verk mótorhjól
til flutningur mótorhjól
og hlaupahjól …
Buying þinn yfirgripsmikill mótorhjól kápa online
geta spara þú
bókstaflega spara þú
hundrað.
Í fyrra there varúlfur fleiri en 400,000 ábyrgð krafa
Ómerkingur vilja the óvæntur til gerast
hvenær þeir fara cerlendis ..
It's ekki eins og þægilegur
til ráða við með the óvæntur
eða hefur óákveðinn greinir í ensku slys,
fyrirtæki vilja losa þú
af this hafa áhyggjur
frá
eins og lítill ..
ábyrgð fyrirtæki
þessi vilja tryggja þessi
þú bráðum gera sér ljóst réttlátur
Þeirra duglegur
krafa
meðhöndlun
þjónusta …
Líftrygging
fyrirtæki
lögregla
- Heill
Tölva
Kápa
þú ert ekki vinstri
án computing máttur fyrir langur
ef þinn vél öxl vera glataður,
eða skaði.
Ef til vill
the bestur þekktur tegund af stefna
er stúdentspróf
orð
Líftrygging
Gerast áskrifandi að:
Færslur (Atom)