Slavoj Zizek og frestunaráráttan

Þeir sem hafa reynt og eru jafnvel vanir að skrifa í aðra miðla þekkja léttinn sem fylgir blogginu … frelsið að vera eigin herra í ritmálinu, tala í sinni eigin stofu eða eldhúsi en ekki stássstofum annarra. Hneppa frá efstu tölunum á gallabuxunum, sækja sér jógúrt í ísskápinn og hlamma sér í sófa með fæturna upp á borð – á þeim forsendum á maður aðra samræðu en á kontór hvort sem er yfirmanna eða samstarfsmanna, og aðra en í stássstofum heldri heimila. Hversu frjálslyndar skoðanir sem íbúar heimilanna annars aðhyllast. Einmitt á þeim forsendum er erfitt að skilja þá sem blogga innan Morgunblaðsins, og auðvelt að taka undir með Stefáni Pálssyni – en gott og vel, þetta er ekki mergurinn málsins.

Mikið væri annars allt auðveldara ef efri stéttir gætu bara asnast til að vera rammhægrisinnaðar, íhaldssamar og forpokaðar – allir hátekjumenn í þrijða ættlið eða meira væru á móti hjónabandi samkynhneigðra. Þá myndi kannski pólitíkin rata aftur inn í heiminn.

En þetta er ekki heldur mergurinn málsins.

Mergurinn er Zizek.

Ég var beðinn fyrir margt löngu að skrifa, upp úr erindi sem ég hélt undir yfirskriftinni Huggun heimspekinnar (yfirskrift mánaðarlegra samkoma á barnum Celtic Cross), stutta kynningu á heimspekingnum Slavoj Zizek fyrir Heimspekivefinn. Ég sagði já, lítið mál, en hef nú tafið við verkið í meira en ár … jafnvel tæp tvö, ef mér skjátlast ekki … því það er svo langt um liðið síðan ég hef sjálfur reynt að skrifa eigin röddu innan akademískra ramma. Og ég skelfist þá raunar, eins og yfirleitt flest vald. Í mér bærist hlýðni sem ég kann ekki nógu vel við.

Svo ég freistast þess núna, hér, að taka Zizek saman í brotum, með öllum heimsins útúrdúrum, sem má þá hugsanlega raða saman í grein með tíð og tíma, jafnvel fyrr en varir – ég ætla semsagt að beita sömu verktækni og hefur áður gefist mér vel en ég átti ekki orð yfir fyrr en Zizek útlistaði sitt verklag: ég ætla ekki að skrifa, heldur glósa og ritstýra.

Önnur ástæða til að tefja við þetta verk er hins vegar að Zizek hefur látið frá sér heil ósköp af texta, sem er reyndar bæði endurtekningasamur og sundurleitur, eins og ætla mætti af verklagi hans. Það er freistandi að taka þátt í sundurgreiningu heimspeki og kenninga – fílósófíu og teoríu – og segja að Zizek sé ekki heimspekingur heldur hugsuður – í ritum hans er hugsunin dýnamísk en niðurstöður vandfundnar, nema sem steinar til að stikla yfir á næsta. Hann hreyfir sig eins og Batman sem slöngvar sér á milli húsa, eða geimfarið Voyager II sem notar aðdráttarafl reikistjarna til að sveifla sér í hring og yfir að þeirri næstu. Einhvern veginn þannig er líka hegelísk sýn á heiminn, einhvern veginn þannig virkar díalektík, en önnur þeirra tveggja arfleifða sem Zizek vinnur úr er hin Hegel-Marx-Leníníska. Ég hef hins vegar notað þessa líkingu áður … ætti að finna aðra nýrri.

Zizek er fullyrðinga- og leikglaður, angist hans reyndist meira að segja full kát fyrir franska akademíu, en það ku hafa verið stóru vonbrigði hans í sína tíð að fá ekki stöðu við Parísarháskóla, þar sem hann þó lærði undir Lacan. Hin hefðin sem hann vinnur úr í ræðu og riti er sálgreining, og ef við viljum leggja fram þrennu á við þá fyrri gætum við sagt Freud-Lacan-Zizek. Líkt og Lacan sagðist engu bæta við Freud, heldur aðeins orða hugsun hans skýrar, segist Zizek engu bæta við Lacan heldur aðeins draga fram díalektína sem þegar sé til staðar í ritum hans. Lesendur sammælast ekki endilega allir um þetta.

Þrátt fyrir djarfar fullyrðingar, tugi upphrópana sem yrðu blaðafyrirsagnir ef gefin væru út heimspekileg fríblöð, þá hefur Zizek sennilega enn ekki slegið línuna sína, eins og Baudrillard sem almenningur mun alla tíð minnast sem Frakkans sem hélt því fram að Íraksstríðið hefði ekki gerst. Zizek á þó nokkra góða kandídata, bullandi, kraumandi undir: Að Lenín sé gagnvart Marx það sem Páll postuli var fyrir Jesú Krist er það fyrsta sem kemur til hugar, ásamt næstum öllum bókartitlum hans, sem eru þó nær því að vera kenningar í hinni forníslensku merkingu orðsins en staðhæfingar: Organs without Bodies (útúrsnúningur á líffæralausa líkama Deleuze); The Ticklish Subject; Did anyone say Totalitarianism?; Everything you always wanted to know about Lacan but were afraid to ask Hitchcock; The Puppet and the Dwarf – the Perverse Core of Christianity; o.s.fr.v. Ítarlegri inngangur að performernum, trúðnum sem Zizek er víst samsekur um að gera sjálfan sig að, og stílistanum, er hér.

Sé einhver áhugasamur meðal lesenda þigg ég gjarna bæði spurningar, athugasemdir, ábendingar og viðbætur á meðan þetta skrifast.

Helvítið Írak, spurði hann

Trendsetterar réttlætisins segja að hengingar séu inn þetta árþúsundið. Slavoj Zizek var einu sinni spurður að því, þar sem hann tók þátt í ráðstefnu um Hitchcock, í Boston, hvernig hann gæti setið þarna og tvatlað um bíómyndir á meðan landið hans væri að liðast sundur í óöld hinu megin Atlantshafsins. Hann svaraði með því að spyrja á móti: Hvernig getur þú setið hérna og blaðrað um bíómyndir, látið eins og ekkert sé, á meðan landið mitt liðast sundur í óöld? Ef til er einhver mælikvarði á harm fólks er það hversu marga klúra brandara það segir – klúrum bröndurum hefur fjölgað yfirgengilega í Júgóslavíu síðan stríðið braust út þar. Þannig er ég að sýna eðlilegt sorgarviðbragð, með því að segja brandara um Hitchcock – það eruð hins vegar þið sem látið eins og ekkert sé, hegðið ykkur eins og kaffihúsagestir í Berlín í seinni heimsstyrjöld sem reyndu að halda takti í lífinu á meðan heimur þess var á heljarþröm.

Og það er eitthvað í þessa veruna sem maður finnur fyrir dag frá degi, með stuttum hléum sem yfirleitt lýkur með snörpum lendingum: allar athafnir og öll orð eru fjarstæða með Írak í bakgrunni. Það er einhver lygi í öllu sem allir segja þessa dagana, hún marar í hálfu kafi í hverju orði. Fjandans helvítis fíflið hann Bush, fjandans helvítis fíflin í öllum þeim ríkisstjórnum sem tóku þátt í þessari fáránlegu innrás, táknrænan eða efnislegan.

Meira um ljosmyndina blogg

Blogg sem ljósmynd andspænis bók sem málverki. Af hugsun. Höldum þessu til streitu í dálitla stund. Ljósmyndir eiga það til að segja fyrst og fremst sjálfar sig. Sérhljóðar eru annars merkilegt fyrirbæri sem má vinna meira með: þrátt fyrir að ætla sér að vísa á raunveruleikann, eða öllu heldur þrátt fyrir drauminn um vensl ljósmyndarinnar við raunveruleikann er tilfellið oft að ljósmynd, einkum „falleg ljósmynd“ – ljósmyndir póstkorta eða svarthvítar nektarmyndir – segjast fyrst og fremst vera ljósmynd og kinka svo kolli til sjálfra sín, sér til staðfestingar. Stafrænar ljósmyndir segjast ennfremur vera stafrænar ljósmyndir, ótt og títt – væntanlega gildir þetta einkum fyrir óinnvígða, og jafnvel eins um aðra miðla – áður en maður lærir af nærveru málverka þykir manni málverkið einkum staðhæfa þetta eitt, að það sé málverk. Og staðhæfir misvel. Léleg listrýni felst ennfremur oft í því einu að ákvarða sannfæringarmátt staðhæfingarinnar, hefur þá að viðmiði það sem kallað er „well made“ á ensku, vel gert, og snýst um kunnáttu, færni, í tilteknum miðli. Aftur að ljósmyndinni: ljósmyndir virðast klifa meira á þessu en aðrir miðlar. Meira að segja þær ljósmyndir sem komast efst á lista sem „fréttaljósmyndir ársins“ hverju sinni eru fyrst og fremst sannfærandi um að þær séu ljósmyndir. Það er einhver tiltekin póetík, dramatík eða tiltekið kúl sem gæði ljósmyndar virðast einkum metin út frá: hversu mikla ljósmyndun inniheldur þessi ljósmynd er þá leiðarspurning áhorfanda, ætli hann sér að meta gæði – hvort sem er meðvitað eða ómeðvitað.
Er þetta ef til vill tilfellið um þá miðla sem eru í fararbroddi miðlasögunnar hverju sinni? Það má til sanns vegar færa andspænis hinu realíska fjarvíddarmálverki, áður en saga myndlistarinnar var rofin með tilkomu ljósmynda (og þar á undan prentverks, sbr. þið vitið hvern). (Og vitaskuld hangir líka McLuhan að einhverju leyti á spýtunni, einkum þegar maður spyr:)
Gildir það ef til vill bara um þá miðla sem eru í farabroddi sögu miðla á hverjum tímapunkti að þeir eru sjálfir skilaboðin – eru það bara þeir sem maður sekkur sér í eins og heitt baðkar? Og fellur þá sá heiður aðeins í skaut liðinna miðla að vera listaverk – þegar áhorfandinn stendur loks raunverulega utan þeirra og getur aðgætt og gaumgæft hvað er í því?
Verður þá bloggið enn um hríð utan seilingar – eða öllu heldur of nærtækt – til að segja neitt annað en blogg blogg blogg við viðtakandann? Og munu menn fyrst eftir fimmtíu ár átta sig á því hvað leyndist hér gott?

Evklíðsk súbékt

Stefán Snævarr er orðinn eftirlætisheimspekingur minn. Hann er þessi broddfluga sem Vilhjálmur Árnason skrifaði einhvern tíma um, hann ætlar ekki að segja satt með því að fara með neina rétta staðreynd, heldur með því að hnýtast út í veruleikann, bömpa hann, trufla fólk með vitleysu, en þannig að kannski vellur síðan einhver sannleikur úr bólgunni. Hans heimspeki felst í að fara með óþolandi vitleysu.

En könnum staðhæfinguna að kynslóð mín og systkina minna sé plebbakynslóð, „stórsködduð af skemmtanaiðnaðinum“, vilji „alla menningu feiga aðra en poppmenninguna“. Að við séum plebbar má reyndar áreiðanlega til sanns vegar færa, ég ver hálfum deginum í að dást að fjarstýringunni að nýju tölvunni minni. Sem er áreiðanlega plebbalegra en dást að Massey Ferguson traktorum. Um leið er ég hins vegar, 28 ára gamall, þegar að verða skarfur, býsnast yfir málfræði nemenda minna og tungutaki – mér finnst hugsun þeirra vera moð, skil ekki alltaf hvernig orðin þeirra eiga að geta átt vensl við hugarstarfsemi. Undirstöðuatriði íslenskrar málfræði bryðja þau sundur og saman áður en endajaxlarnir koma einu sinni niður. Rúmfræði er þörf.

Ímyndum okkur einfalt þrívítt evklíðskt rúm. Gefum okkur þrjá punkta, hvar sem er í rýminu, þeir mynda óhjákvæmilega þríhyrning. Gefum okkur að þeir séu súbékt, það er áhorfendur hver að öðrum, súbékt A, B og C í evklíðsku rúmi. Súbéktin geta, hvert um sig, lagt í alls lags ferðalög, án þess að hin verði þess vör.

Fyrsti möguleiki er þessi: Punktur B fjarlægist A eftir beinu (en breytilegu) línunni AB. Punktur C fjarlægist B eftir beinu línunni BC og punktur A fjarlægist aftur C út frá línunni CA. Punktarnir þrír geta raunar brugðið á ótal leiki en haldið þó þeirri afstöðu hver til annars að einn verði aldrei var við að annar sé á ferð. Þó þarf nokkuð samræmda hreyfingu til að hverju súbékti virðist alger kyrrstaða ríkja meðal hinna – og meðvitundaleysi um eigið afstæði. Auðveldara er að halda til streitu þeirri afstöðu milli súbéktanna að hvert missi sjónar á ferð eins annars – til dæmis punktsins sér á vinstri hönd, en verði var við einhverjar hreyfingar hægra megin við sig. Þá er keðjan endalaus og opin. Súbéktið A þarf  að halda eigin áttum nokkuð vel til að geta nálgast sama skilning á hreyfingum súbékts C og hið síðarnefnda hefur sjálft. Þannig sjá kynslóðirnar ef til vill hver yfir aðra – við getum áttað okkur á að afi og amma gerðu eitthvað, eða barnabörn, en foreldrar og börn virðast ekki meika neitt sens.

Ekki meika neitt sens, þá er annar möguleiki þessi: hvert súbékt er á slíkri fleygiferð, eftir frekar einföldum ferli, að ofbýður skilningi hvers þeirra sem getur, eitt og sér, aðeins hugsað einn, hugsanlega tvo, vektora í einu. Hreyfingar annarra – og jafnvel manns sjálfs, að því leyti sem hreyfing og staða er afstæð við hreyfingu og stöðu annars í heiminum – virðist þá fáræði.

Þriðji möguleiki er nokkuð líklegur – það þyrfti stórkostlega hendingu til að gera nokkuð annað mögulegt: að skynvíddir hvers súbékts séu ívið færri en allar víddir heimsins. Sjái hvert súbékt tvær víddir þar sem þau geta þó ferðast eftir þremur virðast önnur súbékt ýmist standa í stað eða birtast og hverfa af handahófi – nema þau sem af hendingu eða samleitni fara um sama flöt. Fletir bjóða takmarkaða sýn á rými. Sjái hvert súbékt aðeins eina vídd þar sem þó er ferðast eftir þremur eru fá intersúbéktíf vensl í boði önnur en 0 eða 1 – heimurinn verður þá ekki fínlegur, ekki subtle, heldur grófgerður, stórkallalegur.

Sem tilbrigði við þriðja möguleika getum við aukið nokkru viti við súbéktin og gefið þeim rödd, heyrn og eitt eða tvö minnishólf – þá nema þau breytingar á kallfæri og gera sér grein fyrir hvort þau hugsanlegu súbékt sem ferðast bara í einmitt sömu vídd og þau sjálf nálgist eða fjarlægist.

Í þessum heimi er einmanalegt, þar ferðast jafnvel tvær verur eða billjónir alveg samsíða, eftir samhliða beinum línum, en verða aldrei varar hver við aðra því þær sjá bara beint fram og beint aftur.

Sjónskekkjur gætu í þessum heimi verið nokkuð frjótt afl.

Heim aftur: víkingar námu land við birkiskóg, með kindur meðferðis. Þeir átu kindurnar og brenndu viðinn – einhverjir skrifuðu á skinn. Ég nam land við Matlock og  Derrick með bjagað menntakerfi meðferðis, fann svo fartölvu úti í laut. Úr því má hið minnsta reisa eitthvað sem jafnast á við moldarkofa, jafnvel burstabæ, gott ef fartölvan býður ekki upp á að skrifað verði á skinnið. Það er: gerbreytingar eru ekki heimsendir, þær eru ekki upphaf kaóssins, þær eru ekki fullnaðarsigur annars lögmáls varmaaflsfræðinnar (a.l.v.: ef við gerum ekki eitthvað fer allt til helvítis) – afurðir fyrri kynslóða eru efniviður nýrra – það sem rétt áðan voru nýofin tákn verða táknmyndir nýrra íkona. Plebbakynslóðin hefur skilað fallegustu tónlist Íslandssögunnar og nú þegar góðum kvikmyndum – þó hún bloggi. Hvort bókmenntirnar munu njóta góðs af okkur tekur nokkra áratugi enn að skera úr um en ekki örvænta Stefán, það eru betri hlutir við heila að gera.

Bókin bókin bókin

Já. Jájá. Alveg sammála Stefáni Pálssyni um Moggabloggið. En burtséð frá því:
Kristján B. Jónasson lýsir eftir bók hinna týndu hluta … ég held reyndar að Phaidon gefi þessar bækur út, eða þarna þýska forlagið … en það breytir ekki öllu. Ég var nýbúinn að blogga grein sem ég síðan lauk ekki við og birti hvergi þar sem ég velti því meðal annars fyrir mér úreldingu bókarinnar sem forms … en liggur ekki beinna við að segja að hún verði nú fyrir barðinu á jafn róttækum breytingum og málverkið varð fyrir andspænis ljósmyndinni. Myndir urðu eitt sinn ekki til nema gegnum mannverur, hugsun þeirra, næmi, tilfinningar … myndir voru gerðar af súbéktum sem lögðu í þær rænu. Köllum það anda, jafnvel. Síðan kemur ljósmyndin til sögunnar og það sem skiptir máli er ekki hvort ljósmyndin er listgrein eða ekki, heldur hitt að hægt er að framleiða myndir framhjá listinni, framhjá handverkinu, hugsuninni, rænunni, andanum. Í dag stendur miðlaður texti frammi fyrir því sama – blogginn sem Egill Helgason hatar og vill ekki láta kenna sig við eru ljósmyndir af orðbundinni hugsun, ljósmynd af egói jafnvel. Bókin sem raunsönn lýsing á heiminum sekkur undan þunga þessa korts af þönkum manna sem er hérumbil í hlutföllunum 1:1. Tilgátan væri þá sú að það muni taka bókina – ekki bara hina prentuðu bók, heldur hugsað, andandi ritmál, alla þessa öld að jafna sig á áfallinu – þegar hún loks finnur sérstöðu sína og sættist við hana væru andarslitrin í nánd. Ritmálsheimur í hlutföllum Google Earth mun hins vegar tóra … og færa okkur allavega sömu nautn og einnota myndavélar gera. Nei, þetta er ekki dauðadómur, ekki heimsendir, ekki ragnarök, en þetta er möguleikinn á rosalega djúpstæðri og víðtækri breytingu.

Til að víkja aftur að máli Kristjáns, sem er ekki óáhugavert: Til eru menn sem mála eftir ljósmyndum og það má vera einmitt að minnsta kosti jafn mikið vit að framleiða bækur með efni sem hægt er að gúgla. En einhvern veginn …ha.

Annars mun spádómurinn sennilega úreldast, í þessari mynd, gera má ráð fyrir að óorðnar breytingar verði öðruvísi en orðnar.

Nóttin er dauðadjúp sem fyrr. Þetta er allt svo skeð, ha? Og hefur ekki einhver skrifað um þetta allt í miklu lengra máli en ég, hver hefur lesið allt eftir Baudrillard, ég meina allt?

Hann er hundrað ár'ann nútími

Þetta er ekki blogg.

Og þetta er ekki absúrd.

Til hamingju með afmælið, nútími.