Lifi málverkið!

Hugmyndin er ekki fullburða, en rétt er að eiga hana hér, fyrst ég blaðraði um málið við ónefndan ritstjóra ónefnds menningarkálfs ónefnds dagblaðs á Næsta bar í gærkvöldi. Hugmyndin er ekki fullburða og er það þó, hún er bara svo frámunalega einföld, og um leið fullnægjandi (fagurfræðilega og skynsamlega), að óþarft er og varla hægt, með góðri samvisku, að gera úr henni heila grein eða bók, þetta hér nægir: Málhönnun. Og svo: að stofna til sama klofnings innan bókmennta og átti sér stað í myndmálssögu fyrir um hundrað árum þegar Bauhaus-hreyfingin varð til: skilja að skáldskap, sem er, líkt og myndlist, þrátt fyrir allt, ávallt að einhverju leyti expressjónískur, og málhönnun, sem faglega, sköpunarglaða nálgun á að leggja til nýja gripi, tæki, tól og rými innan tungumáls, sem eftir að hugtakið er slegið má bæði rækta og kenna. Pant um leið að vera fyrsti prófessor við málhönnunardeild LHÍ þegar þar að kemur.

Málhönnun er gagnvart nýyrðasmíð það sem iðnhönnun er gagnvart trésmíði.
Málhönnun hefur skýr markmið en um leið afar óljós og sívíkkandi mörk.
Iðjan sjálf er ekki ný, því hugtakið tekur til þess sem skáld, heimspekingar, þýðendur, nýyrðasmiðir, stjórnmálamenn, textasmiðir auglýsingastofa, útvarpsmenn fyrri alda, skemmtilegt fólk og fleiri hafa stundað alla vegu. Afmörkun hennar með þessum hætti, stofnskrefið að slá þetta hugtak, sem út af fyrir sig er einmitt málhönnun, býður hins vegar upp á annars konar meðvitund og samfélag um starfann, og gerir honum kleift að vaxa sem sjálfstætt fag, frekar en hliðar- eða undiriðja annarrar starfsemi.
Málhönnun er ekki af sama toga og ríkisrekin málfarsstefna, hún setur ekki reglur, hugsar hvorki um rétt né rangt, heldur framleiðir möguleika sem aðeins þátttakendur í málsamfélagi geta skorið úr um hvort rætist. „Þyrla“ vann ekki þyrilvængju og helicopter vegna tilskipunar, heldur vegna þess að „þyrla“ er þrusuvel hannað stykki.
Dreifingarleiðir málhönnunarverka eru jafn margar og verkin eru margvísleg: orðabækur, blaðagreinar, smáskilaboð, samræða, auglýsingaskilti – og bíða uppgötvunar líkt og málverkin sjálf.
Hvernig fjármagni verður veitt til fagsins er reyndar ekki bara tæknilegt úrlausnarefni, heldur hugsanlega grundvallaratriði. En leiðir eru til, allt frá opinberum styrkjum, ef vinstri menn komast einhvern tíma í stjórn, eða málverkateljurum í farsímakerfinu, sem skilar stefgjöldum til höfunda.

Í versta falli verður úr forvitnilegt inngrip í sögu framúrstefnuskáldskapar, eftir á að hyggja. Í besta falli gæti málhönnun orðið til að halda lífi í íslenskri tungu nokkra áratugi enn, orðið tungunni skógrækt, lúpína, laxeldi og loðdýrabransi. Og við vitum öll hvað fylgir í kjölfarið: útrás. Í allra besta falli gæti nauðvörn íslenskrar tungu getið af sér fag sem önnur málsamfélög munu njóta góðs af.