Inngangur að marxisma

Jæja, jæja, jæja ... fréttir af kapítali.

Stærstu auglýsingaskiltin á götum Frankfurt bjóða eftirtakendum einkalíf fyrir xx evrur á mínútuna. Í landinu virðist óendanlegt framboð þjónustu við að koma fólki í kynni hvert við annað - lykilorðið er flirt, daður, en Þjóðverjar blóta daðri, það er fetishera það, því þeir kunna það ekki. Mig grunar að flirt væri ekki lykilorð í sambærilegum auglýsingum í Frakklandi, án þess að ég vilji fullyrða um það.

Þessi þjónusta er merkileg fyrir það sem er nýtt við hana og hitt sem er gamalt. Fyrst það sem virðist nýtt: Í heimi offramleiðslunnar, á hinum póstkapítalísku Vesturlöndum, þenur fjármálaheimurinn sig á ný svæði, með undantekningum tilfallandi stríða (sem endurnema lönd fremur en frumnema) getur hann ekki lengur unnið lönd í skilningi nýlendustefnunnar, því flest lönd heyra þegar undir flæði alþjóðafjármagnsins, en hann getur unnið ný svið, hann getur rutt sér til rúms í samskiptum þar sem hann átti áður ekki heima. Daður hefur yfirleitt verið einkamál, einkalíf hefur í gegnum tíðina verið einkamál, og farið fram milli tveggja eða fleiri manneskja sem hafa mismeðvitaðan ásetning hvort/hvert með annað. Án milligöngu þriðja aðila, án milligöngu peninga, án milligöngu stofnunar. Miðlunin er ný.

Það sem er gamalt er þó fólgið í því að ofansagt er ekki einfaldlega satt: vitaskuld hafa ýmsir þriðju aðilar komið að daðri tveggja gegnum tíðina, og keypt þjónusta hefur jafnvel skipt sköpum. Þannig eru skemmtistaðir, barir, kaffihús, jafnvel bókasöfn og háskólar - sumir fyrst og fremst, aðrir meðal annars - svæði þar sem fólki er stefnt saman svo það eigi auðveldara með að nálgast hvert annað, daðra og koma af stað dýnamík. Hins vegar er þetta yfirleitt ekki yfirlýst markmið - það hefur þótt til vitnis um nokkra siðfágun, stíl, jafnvel lágmarks virðingu og mannasiði að gera aðalatriði að aukaatriðum, það er: gera dansinum/drykknum/bókunum og kennurunum hærra undir höfði, í orði kveðnu, en því sem fram fer á milli þátttakenda. Vegna þess að einkalíf var einkalíf. Og þess vegna þykir enn flestum netþjónusta eða símaþjónusta af þessu tagi í besta falli fremur hallærisleg. Fyrsta kynslóð þátttakenda gerir gys að boðleiðinni á meðan hún ástundar hana.

Nú er það merkilega við innrás markaðarins á milli tvegga daðrara, við beina milligöngu fjármuna við að koma á kynnum milli manneskja, að það er alls ekki ljóst hvað netþjónusta af þessum toga hefur fram að færa, hverju hún hefur við hefðbundnari leiðir til kunningsskapar að bæta. Vitaskuld á gagnabanki með upplýsingum um aldur, útlit, uppruna og áhugasvið þátttakenda að hjálpa einstaklingum að finna maka eða vini einmitt við sitt hæfi - þannig ætti þjónustan að einhverju leyti að auka skilvirkni daðursins, tekur jafnvel að nokkru leyti ábyrgð á því að daðrið verði ánægjulegt og árangursríkt. En einhvern veginn er það ekki sannfærandi að útfylling eyðublaðs - hversu langt og ítarlegt sem það verður - eða nokkur tölvugreining á persónum, skili betri árangri en innsæi, augngotur, fyrsta tillit, samræða og svo framvegis ...

Í raun réttri er hugmyndin um að fyrirtækjasamsteypur hafi nokkrum gæðum við ástalíf fólks að bæta svo blátt áfram fáránleg að dæmið varpar skýrari sýn en flest önnur á þenslueðli kapítals: það hefur ekkert að gera sem milligönguaðili hér, nema að hafa milligöngu. Og taka toll. Í daðurþjónustu sinnir kapítalið eingöngu sjálfu sér.

Annað dæmi væru farsímasamskipti, þar sem samtímavinir skiptast ef til vill á fleiri skattlögðum orðum en fríum. Það dæmi er þó ekki jafn einhlítt, því ýmsan augljósan ábata má tína til af farsímum. Af farsímaþróuninni að ráða má hins vegar ætla að innan skamms verði ómögulegt að komast í kynni við manneskjur nema gegnum miðlunarvefi og miðlunarsíma, daðurlínur, það má ætla að umferð um óskattlagða vegi svo gott sem leggist af.

Gott og vel -- ég var semsagt að rekast á fleiri sjálfshjálparbækur, og þaðan eru þankarnir sprottnir. Einni 4000 króna bók er lýst svona: “Í þessari andríku og skemmtilegu sögu renna viska austurs og vesturs saman á frumlegan og líflegan hátt. Farið er ofan í kjölinn á því sem helst angrar vesturlandabúa og nákvæmar leiðbeiningar gefnar um hvernig hægt er að láta sér líða betur og öðlast kjark, jafnvægi og hamingju.”

Hér virðist í raun um nákvæmlega sömu þróun að ræða og með tilkomu daðurmarkaðarins -- í stað þess að skiptast á ráðum, mun fólk kaupa þau hvert af öðru -- og gerir nú þegar.

Og eins og í tilfelli daðurmarkaðarins er hér ekki alfarið um nýtt fyrirbæri að ræða, því ráðgjöf um lífið hefur þegar löngum verið keypt og seld og miðlunin sjálf nýtt til ágóða, má nefna bókasöfn, háskóla, kaffihús, bari og jafnvel skemmtistaði sem markaðstorg góðra ráða. Einkum þó bækur og bókaprangara -- vitaskuld hafa skáldsögur, heimspekirit og trúarrit hjálpað fólki að öðlast kjark, jafnvægi og hamingju. En það hefur hins vegar ekki verið yfirlýst markmið þessara fyrirbæra -- og í því að nefna ekki virknina á nafn er fólginn stíll, klassi, virðing. Persónan stendur frammi fyrir bókinni eða staðnum með eiginn ásetning, eigin þarfir, og velur eftir þeim hvað hann sækir í hafsjóinn.

Kapítalið er nefnilega banaliseringar- og klíníseringarskrímsli -- það borðar menningu, sem er alltaf barrokk, menning er frumskógur og inniheldur alltaf meira en virka efnið eitt, og gerir úr henni pillu. Sem má gleypa og þannig leysa vanda.

Og þar birtist hin menningarlega fjarstæða og þversögn markaðarins, sem speglar hagfræðilega spennu hans: um leið og draumurinn um lausn vandamálsins rætist, þegar vandamálið er leyst um leið og það kemur upp, jafnvel áður en það birtist -- þá lýkur lífinu og staðurinn þar sem viðskiptin fara fram hverfur, rýmið verður að punkti. Varan er fólgin í loforði sem hún má ekki uppfylla: ef árangur daðurlínunnar er hundrað prósent og það er ljóst frá upphafi að maður mun óhjákvæmilega rata á réttan lífsförunaut í fyrstu tilraun, þá er daður orðið óþarft og við getum öll, með öðrum orðum, og í stóra samhenginu, allt eins hengt okkur.

Annars vegar getur þjónustan ekki uppfyllt loforð sitt, af einhvers konar (óhjákvæmilegum?) vanefnum, hins vegar GETUR hún það ekki, því í draumi sérhvers fyrirtækis er fall þess falið.

Þetta er ekki svartagallsraus, heimsendaspár eru aldrei svartagallsraus, heldur loforð um ragnarök og nýjan heim, nýtt upphaf: handan lausnanna mun rísa nýr heimur með ný vandamál. En við erum stödd á hverfanda hveli, þessi jörð snýst hraðar en nokkru sinni, og þó er hið handanlæga eðli sínu samkvæmt ekki í sjónmáli.

Til eru menn úti í heimi sem trúa því að það verði tölvur sem kollvarpi heiminum, að lögmálið um tvöföldun tölvugetu á hverju ári haldi velli þar til tölvurnar taka fram úr getu manna til að bæta sjálfar sig -- þá vaxi hraðinn veldisvexti þar til úr verða, á sekúndubroti, óendanlega greindar vélar ellegar vitsmunaverur sem leysa munu menn af hólmi á tilverustigi sem við getum engan veginn gert okkur í hugarlund. Þetta er enn ein umorðunin eða birtingarmyndin á þverstæðu markaðarins: í punktinum þar sem vandamálin leysast áður en þau koma upp er lífið fyrir bí, vegna þess að því vindur fram á spennusvæðinu milli langana og uppfyllingar, eða, svo ég tali freudísku, á leiðinni upp í rúm (en hvaðan?).

(Þar sem færslunni er lokið og hún hefur komist að einhvers konar niðurstöðu eða lokapunkti, hún hefur verið dregin saman, er rétt að það sem á eftir fer sé inni í sviga: ef rúmið/legið/fullnægingin er eini staðurinn -- þetta er ekki dónaskapur, ég er að tala freudísku -- þá liggur leiðin aðeins frá einu rúmi í annað -- þá er raunveruleikinn fjall Sýsifusar. Og aftur verður ljóst að heimurinn líður undir lok ef loforðið er uppfyllt: hvort sem Sýsifusi býðst sjálfvirk steinlyfta, niðurrif á fjalli eða búddísk innsýn í fjarstæðu vitleysu sinnar, hlýtur hann að hætta að vera til.)