Trölli stelur málfrelsinu

Jæja … þessi birtist í Fréttablaðinu í dag og fer sjálfsagt líka á Kistuna:

Kæri Sigurjón,

þeim helmingi greinar þinnar sem fjallar ekki um persónu mína er ég sammála, staf fyrir staf.

Nafn þitt kom upp í grein sem ég skrifaði á dögunum, því mér sýndust þú og Egill Helgason vera helstu þungavigtarmennirnir á Íslandi til að taka „skopmyndadeiluna“ upp á arma ykkar, og áköfustu málsvarar málfrelsisins í þeirri deilu. Áður en lengra er haldið vil ég fullyrða að þar eigið þið ykkur enga andstæðinga. Í það minnsta er ég engum manni málkunnugur sem dregur í efa mikilvægi og helgi málfrelsisins. Málfrelsið er ekki til umræðu, málfrelsið er sine qua non Vesturlanda – við ræðum innan ramma þess og göngum að því sem vísu. Að fjalla um og gagnrýna orð, myndir, setningar og samhengi, er ekki að vilja banna þau. Og felur ekki heldur í sér tiltakanlega samúð með harðstjórum, morðingjum eða ofstopamönnum.

Til grundvallar grein minni lá atlaga að því að sjá í hvaða samhengi ákveðin orð koma fram. Og afsakaðu ef ég hljóp of hratt yfir sögu.

Ég hélt því fram, og held til streitu, að þeir sem í samhengi hitamálsins um „skopmyndirnar“ í Jyllandsposten, leggja sig eingöngu eftir því að krefjast málfrelsis og saka reiða múslima um að vilja ritskoða vestræna fjölmiðla, hafi sumpart fallið í gildru, að þeir séu þátttakendur í vél sem þeir ráði ekki sjálfir yfir. Væntanlega er það þetta sem þér sárnaði, því ég taldi þig til þessa hóps. Gildran, ef mér sýnist rétt, er að taka þátt í að espa til óvildar á milli Vesturlanda og Arabaheimsins.

Og þess vegna kom kvikmyndafræði við sögu, eða greining myndmáls, öllu heldur: Hugmyndafræði starfar á grundvelli myndmáls frekar en rökræns línulegs samhengis orða. Og á æsingatímum er hætt við að orðin sjálf verði líka undirseld myndmálinu. Það er: aðalvirkni þeirra felst í því hvar þau raðast inn í einhvers konar collage-mynd af heiminum, samtímanum og sögunni, mynd sem ætlar sér að verða heildstæð.

Það er: Ef til vill meinar þú ekkert nema „Tjáningarfrelsið blívur“ þegar þú segir „Tjáningarfrelsið blívur“. En tímarnir raða orðum þínum í annað samhengi og skýrt, þar sem þú getur átt á hættu að „Tjáningarfrelsið blívur“ sé umsetið af „Arabar hata tjáningarfrelsið“, „Við á móti þeim“ – og að „Keyrum upp vélarnar!“ sé jafnvel rétt handan við hornið.

Og í dag má óttast að það sé einarður ásetningur einhverra valdamestu manna, stofnana og fyrirtækja heims að stofna til, magna og viðhalda þessu samhengi orðanna. Og það er varla hægt að halda að sá ótti sé ofsóknaræði eitt eða „opinberunarhyggja“, nema hunsa fjölmiðla af einurð og festu. Sem er kannski ekki slæm hugmynd. Ég tiltók einhverjar stikkprufur úr merkingarsarpinum í greininni, en sú sem sennilega varðar mestu er væntanlega sú sem verður tilefni uppnefnisins „opinberunarsinnar á Netinu“ – heimasíða helstu ráðherra Bandaríkjastjórnar og kunningja þeirra, þar sem þeir útlista áform sín. Þetta er ekki heimasíða samsæriskenningasmiða, heldur samsærissmiða.

Skýrsla Varnarmálaráðuneytisins frá síðasta mánuði, þar sem stefnu ráðherranna er framfylgt undir yfirskriftinni „stríðið langa“, er jafn raunveruleg.

Þetta er ógurlega erfitt ástand. Ég lít á mig sem kristinn mann, en mér er ómögulegt að hafa hátt um það eftir að trölli stal jólunum. Og trölli er í óða önn að stela málfrelsinu líka, ásamt lýðræðinu og frjálslyndinu. Og allt verður þetta jafn öfugsnúið, hvort sem það eru kristnir sem segja: „Við erum full af náungakærleik, þið ekki!“, lýðræðissinnaðir „Við trúum á þátttökurétt allra í ákvörðunum sem varða alla – þið ekki!“ eða frjálslyndir „Við trúum á frelsið, þið ekki“ áður en þeir hleypa út herjunum – allt er þetta pervisin skrumskæling á hugmyndum sem upphaflega er stefnt gegn valdníðslu og ofstjórn, til réttlætingar henni.

Ég held að þessir tímar leyfi okkur ekki slagorðakenndar ofureinfaldanir – ég held að þær þjóni einkum uppgangi hernaðarhyggju og hugmyndafræðinnar sem er nú látin styðja hana. Ég þykist ekki kunna að stöðva þróunina – ekki frekar en leiðarahöfundur Guardian sem féllust hendur þegar skýrslan um stríðið langa birtist á dögunum, hann sagði: „Eins og hnattvæðing og veðrið eru yfirráð Bandaríkjanna bara hluti af tilverunni, hvort sem okkur líkar betur eða verr […] en í kaldranalegri sýn Hr. Rumsfelds á framtíðina er svarið gefið, við spurningunni hvort hægt sé að vinna í jafnvel hinu langdregnasta stríði gegn hryðjuverkum“ (15. feb). Leiðarahöfundurinn vonaði að hann gæti látið sig dreyma um aðra daga.

Hvað afganginn af grein þinni varðar, þann helminginn sem fjallaði um mig sem persónu eða stílbrögð skrifa minna, gef ég þér flatan lófa og hrópa „Spegill! Spegill!“: Ég kannast ekki við að vera sérstaklega siðavandur og þú mátt sjálfur dansa til Pakistan – kíktu við í Kabúl á leiðinni, þar sem frelsið fer um í fullum herklæðum, og svo framvegis, fullt af hnyttni og stílbrögðum, bestu kveðjur,

Haukur Már Helgason.

(Myndin sem fylgir er af fögnuði í Tehran þegar Íran tryggði sér rétt til að keppa á heimsmeistaramótinu í fótbolta, sem verður haldið í Berlín næsta sumar.)